'Het sociale model is het probleem van Europa'

De Lissabon-ambitie om Europa's achterstand in te lopen is slechts 'politieke correctheid'. Vraaggesprek met een radicale toeschouwer die niemands stem nodig heeft.

Zijn schrikbeeld is de Franse president Chirac. 'Die man symboliseert werkelijk alles wat fout is in West-Europa. Hij is de grootste verdediger van de vreselijke Europese landbouwpolitiek, die alleen maar de armoede in de wereld bevordert, hij verdedigt het protectionisme en wil buitenlandse werknemers buiten de deur houden.'

De 31-jarige Zweed Johnny Munkhammar houdt ervan de zaken scherp te stellen. Dat maakt de directeur van het in Stockholm gevestigde Timbro-onderzoeksinstituut tot een veelgevraagd spreker op internationale fora. De vraag naar hem is alleen maar toegenomen sinds hij vorig jaar zijn boek European Dawn - after the social model publiceerde. In het boek rekent Munkhammar hardhandig af met het veelbezongen Europese sociaal model van vrije markt met omvangrijke verzorgingsstaat: 'Hoe sneller we dit model achter ons kunnen laten, hoe beter het is. Want het model is de oorzaak van alle problemen.'

Het drastisch terugdringen van de overheidsbemoeienis is volgens hem de enige remedie voor Europa om uit de problemen te komen. 'Begrijp me goed, ik ben geen anarchist, maar ik vind wel dat de staat alleen díé taken op zich moet nemen die alleen de staat kan regelen', zegt Munkhammar tijdens een gesprek in Brussel. Hier werkte hij in de jaren negentig een poosje voor de Zweedse werkgevers. 'Kijk naar de belastingen. Gemiddeld genomen worden maar 2 van elke 10 geïncasseerde euro's gebruikt voor herverdeling. De overige 8 komen via overheidsvoorzieningen allemaal bij de belastingbetaler terug. Waarom kan ik die 8 euro niet zelf besteden? Het gaat bij belastingen nauwelijks om solidariteit, het is de staat die ons leven met ons geld bepaalt.'

U zegt dat de staat niet prikkelt?

'Ja. De persoonlijke verantwoordelijkheid voor belangrijke delen van het leven is weggenomen. Als iemand wel mag kiezen wat voor tandpasta hij gebruikt of welk eten hij eet, waarom mag hij dan niet beslissen waar zijn pensioengelden naartoe gaan, of hoe hoog zijn werkloosheidsuitkering moet zijn. Het zijn de laagste inkomens die in West-Europa de meeste belasting betalen. Ik noem dat geen solidariteit. Het leidt er alleen maar toe dat mensen niet gestimuleerd worden een andere baan te aanvaarden of zich bij te scholen, want alles gaat toch naar de belasting.'

De scherpste kritiek op de verzorgingsstaat komt tegenwoordig uit Scandinavië. Is dat toeval?

'Ik denk het niet. Wij in Zweden hebben de grootste collectieve staat in de wereld. In een dergelijke omgeving is het begrijpelijk dat een paar mensen opstaan die zeggen dat met de toenemende globalisering en de demografische ontwikkelingen dit sociale model niet houdbaar is. Hoe groter de collectieve staat, hoe groter de oppositie.'

Zowel links als rechts krijgt het bij u zwaar te verduren.

'Het gaat mij om de politici. De meeste van hen, of ze nu links of rechts zijn, zweren bij een grote staat, want dat is hun gereedschap. Zij moeten de volgende verkiezing winnen en dus beloven ze meer van de staat. Neem een rechtse politicus als Chirac, die de grootste verdediger van de staat is. Er zijn heel veel politici die eigenlijk wel weten welke richting ze op moeten, maar uiteindelijk toch niet durven door te zetten. De Britse premier Margaret Thatcher en de Amerikaanse president Ronald Reagan hebben dat wel gedaan.'

Munkhammar 'Tragisch hoe Europa zijn eigen jongeren ontmoedigt'

'Je ziet nu soms politici in Midden- en Oost-Europa de staat aanpakken. Kijk maar naar Estland en Slowakije. Daar verloopt het dan ook heel succesvol.'

De Fransen laten keer op keer zien dat ze niets willen weten van hervormingen. Is het zo gek dat politici rekening met hun kiezers houden?

'Dat was indertijd ook in Groot-Brittannië het geval. Het publiek was duidelijk niet op de hand van Thatcher. Toch bleef zij bij haar programma en uiteindelijk veranderden de mensen van mening. Politici moeten de publieke opinie durven leiden, geen verstoppertje spelen, maar de weg wijzen. Dat heb je gezien in de Oost-Europese landen waar [na de val van het communisme] een schoktherapie is toegepast.'

Kun je radicale hervormingen wel in een democratie doorvoeren?

'Groot-Brittannië heeft dat laten zien en Zweden ook begin jaren negentig.'

Niet genoeg blijkbaar. Er loopt een generatie mensen rond die nooit anders heeft gehoord dan dat er moet worden hervormd.

'Natuurlijk moeten we beseffen dat het nodige al is gebeurd, maar het is niet genoeg. De landen zouden moeten leren van elkaar. Het zou mooi zijn als we overal de arbeidsmarkt zouden dereguleren zoals de Denen hebben gedaan, de publieke uitgaven verlagen zoals de Finnen, en de pensioenen zouden hervormen zoals de Zweden hebben gedaan. Maar nog steeds merk ik dat het gevoel van urgentie niet sterk genoeg is. Die urgentie is groter dan de meeste politici zullen toegeven.'

Wilt u niet een te radicale hervorming?

'Ik wil inderdaad veel meer en ook veel radicalere maatregelen, maar besef dat het niet kan. Toch zie je landen die echt durven. Als ze drie dingen goed doen, wordt het gemakkelijk nog zes andere dingen goed te doen. Maar in de meeste Europese landen durft niemand iets te doen. Iedereen probeert alleen maar zijn eigen sociale model te beschermen.'

Ziet u iets in de Lissabon-plannen?

'De Lissabon-agenda bestaat alleen maar uit politieke correctheid. Het gaat over hervormingen waar iedereen het over eens is. Geen controversiële hervormingen, en ook geen maatregelen die de omvang van het sociaal model beperken. In een tijd dat we grote stappen nodig hebben is die agenda een kleine stap. Het is misschien 2 procent van wat we zouden moeten doen. Een veel radicalere hervorming is nodig.'

Is daarbij voor Europa een rol weggelegd?

'Europa is een soort mechanisme in zichzelf, dat zichzelf vergroot, wat alleen maar tot meer bureaucratie leidt. Als gesproken wordt over het sociaal model moeten we beseffen dat het geen Europees model is maar iets nationaals. Op dat niveau moet het model dus ook hervormd worden, dat kan de Europese Unie niet doen. Maar de Unie kan de hervormingen wel gemakkelijker maken. De EU moet ervoor zorgen dat de interne markt functioneert, maar zich niet met sociale aangelegenheden bezighouden. Daarom ben ik ook voor verdere uitbreiding. Hoe meer landen lid van de EU worden, hoe minder er over andere zaken gesproken kan worden. Heel goed. We zullen het toch nooit eens worden over de sociale politiek voor dertig lidstaten.'

Hebben uw ideeën ook iets te maken met uw generatie? U bent van 1974, ruim na de babyboomers dus.

'Dat geloof ik zeker. Jonge mensen zitten niet zo vast in links-rechtsschema's. Ook speelt bij hen de tegenstelling internationaal versus nationaal of milieu versus ondernemers veel minder. Het perspectief van de jongere generatie is breder. Zij zijn de eersten die zien in welke landen het goed gaat. Jongeren zijn ook individualistischer en accepteren niet dat iemand anders, en al helemaal niet de staat, hun leven bepaalt.'

Hebt u het dan niet over een heel kleine elite?

'Nee. Zeker door internet is er een culturele verandering gaande. Het is niet langer zo dat een tv-kanaal en twee radiozenders alles domineren. Jongeren komen via internet met de hele wereld in aanraking, ze lezen weblogs enzovoort. Ze zijn open minded. Er wordt vaak gezegd dat mensen bang zijn voor verandering. Dat geldt niet voor jongeren, die zien alleen maar overal veranderingen. Daaraan willen ze meedoen.

'In Europa met zijn hoge werkloosheid hebben jongeren weinig mogelijkheden. Ze kunnen als gevolg van de gereguleerde woningmarkt niet eens een huis vinden om in te wonen. Ik denk dat veel jongeren naar Amerika willen, maar ook veel andere landen willen ontdekken. Als je hier geen mogelijkheden hebt, ga je die elders zoeken. Maar het is toch tragisch dat een samenleving zijn eigen jongeren zo ontmoedigt?'