De cytokinestorm

Het idee was goed, om bij MS en leukemie in te grijpen in regulerende T-cellen. Zes proefpersonen werd het bijna fataal.

'Ze vielen om als dominostenen', zei een van de twee gezond gebleven Britse proefpersonen in interviews over zijn zes kamergenoten die het experimentele medicijn TGN1412 kregen en daar snel doodziek van werden. De twee die geen last hadden, kregen geen TGN1412, maar een placebo.

De zes ongelukkigen - mensen die zich tegen betaling een experimenteel medicijn lieten toediening - kregen zeer snel een algemene ontstekingsreactie, waardoor ze opzwollen.

Wat was hier aan de hand? Rond een ontsteking ontstaat altijd een zwelling door een vochtophoping. Een ingewikkeld samenspel van moleculen en cellen van het afweersysteem zorgt daar voor. Maar soms loopt een ontsteking uit de hand en ontstaan overal in het lichaam die zwellingen. Ook in de organen. De longen nemen geen zuurstof meer op, de nieren filteren geen afvalstoffen meer. De slachtoffers kregen dan uiteindelijk ook multi-orgaanfalen (MOF). Bij MOF vallen nieren, lever, hersenen en longen gedeeltelijk of geheel uit.

TGN1412 is een antilichaam dat direct ingrijpt op cellen van het afweersysteem. TGN1412 activeert een bepaalde groep T-cellen.

T-cellen zijn de witte bloedcellen van het afweersysteem die in ieders peuter- en kleuterjaren in de thymus (schildklier) het onderscheid leren tussen lichaamseigen weefsel en 'vreemd' spul. Tegen eigen organen en cellen mogen de T-cellen geen vernietigende afweerreactie op gang brengen. Maar virussen of bacteriën moeten opgespoord en vernietigd.

Het aanleren van het verschil tussen mijn en dijn verloopt niet perfect. Er zijn altijd afweercellen die zich toch tegen het eigen lichaam keren. Dan ontstaan ziekten als reuma en multiple sclerose. Er is een speciale groep T-cellen - een soort regulerende T-cellen - die zulke ontspoorde afweercellen in bedwang moet houden.

Mensen met auto-immuunziekten kunnen wel wat actievere regulerende T-cellen gebruiken, dachten de onderzoekers van het kleine Duitse biotechbedrijfje TeGenero. Daarvoor was TGN1412 ontwikkeld. Het leek ook te werken tegen een vorm van leukemie. TeGenero was enthousiast: 'TGN1412 is een veelbelovende nieuwe aanpak om chronische auto-immuun- en ontstekingsziekten aan te pakken die langdurige therapie zonder ernstige bijwerkingen nodig maken.' Maar voor de zes Britten werd het een korte proef, mét ernstige bijwerkingen.

TGN1412 had als erkende eigenschap dat het die speciale groep T-cellen kon activeren zónder een algehele ontstekingsreactie uit te lokken. Bij zo'n algehele reactie scheiden de T- en B-cellen van het afweersysteem moleculen (cytokinen) uit die een ontstekingsreactie in het hele lichaam veroorzaken. Zo'n cytokinestorm zou bij TGN1412 nooit optreden.

Het lijkt er op dat de zes Britse slachtoffers precies zo'n cytokinestorm over zich heen hebben gekregen. Hoe dat kwam, blijft voorlopig duister.

Wim Köhler