Sikh met een tulband is geen terrorist

Het is een van die dagen in een bank op Wall Street. Fluisterende bedrijvigheid alom. Hier worden grote en kleine transacties afgewikkeld. Hier wachten mensen rustig tot het hun beurt is om een zet te doen in het grote mondiale monopolyspel. De camera danst en dartelt langs hun gezichten. Dit is de zwarte bewaker, dit is de Sikh geldteller, dit is de rabbijn die zaken komt doen, dit de Aziaat die het gemaakt heeft, dit het Italiaanse meisje met de lekkere tieten. Het is zowel een clichéwereld als een snelle, levenslustige schets van multicultureel New York.

Maar die eerste minuten van Inside Man, een intelligente en onderhoudende “heist'-film van regisseur Spike Lee, hebben ook een ander belang. Als de daaropvolgende bankoverval is uitgelopen op een gijzeling, blijven die eerste indrukken door je hoofd spoken. Want hoeveel mensen had je eigenlijk nog meer gezien? Toch zeker iets van veertig. Maar kun je er dan werkelijk alleen maar een stuk of vijf onthouden, en dan ook nog de meest stereotiepe? Hoe kunnen we dan de puzzelstukjes vertrouwen van de getuigenverhoren na afloop, als onze eigen ogen al zulke slechte getuigen zijn?

Bij elke andere film uit het genre en vooral bij elke andere regisseur zou je over dit soort vragen de schouders ophalen. Stel je niet aan, dit is zaterdagavondvermaak. Dit is de nieuwe film met Denzel Washington, die zometeen geïntroduceerd wordt als gijzelingsonderhandelaar, met Jodie Foster als makelaar in sjieke vuile zaakjes en met Clive Owen als gentleman-schurk. Maar regisseur Spike Lee bouwde een oeuvre op met films die je dwingen na te denken over raciale vooroordelen, van Jungle Fever tot het post 9/11-verhaal 25th Hour. En net zoals de vele en verrassende plotwendingen tot adrenalineverhogend genoegen je verwachtingen ondermijnen, zo ondergraven de makers vakkundig elke politieke vooronderstelling die je op de film kunt loslaten. Ze doen dat met grimmige humor. Bijvoorbeeld doordat de politie de Sihk-bankbediende (met tulband!) aanziet voor Arabier en dus voor terrorist.

Inside Man heeft een puzzelstructuur, waarin de in identieke schildersoveralls gestoken gijzelnemers van de ene naar de andere ruimte gaan. Dit wie-is-wie-spelletje wordt op verschillende niveaus herhaald. De helden en de schurken zijn nu eenmaal niet zo keurig langs de scheidslijnen van formele en morele wetten afgetekend.

Inside Man kan zich meten met de klassiekers van het genre, zoals The Killing en natuurlijk Dog Day Afternoon, tot meer recent Ocean's Eleven. Spike Lee's neiging tot politieke subversie geeft de film een duidelijke meerwaarde. Want de voornaamste vraag die de plot moet beantwoorden mag dan wel zijn waarom de bankovervallers in aan hun klus begonnen zijn, ondertussen laat hij de toeschouwers nadenken over vele andere “waaroms'. Het waarom van macht en van corruptie, het waarom van hebzucht en onverschilligheid, het waarom van politiek en geschiedenis.