Nederland verantwoordelijk voor gevangenen

Nederland schendt in Afghanistan het internationaal recht in de strijd tegen terrorisme, vindt Liesbeth Zegveld .

Zaterdag 18 maart jl. berichtte deze krant dat door optreden van de Nederlandse special forces in Afghanistan Afghanen in Amerikaanse detentie terecht zijn gekomen. Minister Kamp van Defensie liet gisteren de Tweede Kamer weten dat het gaat om 12 personen die door tussenkomst van de Nederlandse militairen in Amerikaanse handen zijn beland. Over hun lot is niets bekendgemaakt, maar het laat zich niet moeilijk raden. Het is inmiddels genoegzaam bekend hoe de Amerikanen met hun gevangenen omgaan. Ze verdwijnen in een geheim detentiesysteem. Niet alleen Guantánamo Bay is berucht, ook in de gevangenis in Kabul worden gevangenen gemarteld, zo rapporteren internationale mensenrechtenorganisaties op basis van getuigenverklaringen.

Wat zijn de plichten van Nederland in Afghanistan? In de eerste fase was het Afghaanse conflict internationaal en maakten de strijders die gevangen waren genomen aanspraak op de status van krijgsgevangene, althans daarvan moest worden uitgegaan tot het tegendeel was vastgesteld.

De Derde Geneefse Conventie schrijft voor dat de evacuatie van krijgsgevangenen humaan moet gebeuren. Daarnaast moeten krijgsgevangenen worden geregistreerd en moeten krijgsgevangenenkampen worden gemeld. Gedetineerden dienen dus niet geblinddoekt en verdoofd met onbekende bestemming te verdwijnen. En de gedetineerden moeten humaan worden behandeld, iedere vorm van mishandeling is verboden en zelfs strafbaar. Overigens mogen zowel burgers als strijders voor de duur van het conflict worden geïnterneerd en is de doodstraf onder het oorlogsrecht niet verboden.

Met het aantreden van de regering-Karzai is het conflict wellicht intern geworden. Maar ook gevangenen in een intern conflict hebben recht op een menselijke behandeling. Ook ten aanzien van hen geldt het folterverbod.

De Afghanen die door Nederlandse militairen zijn aangehouden, zijn in de handen van Nederland en Nederland is verantwoordelijk voor hun detentie en hun behandeling. Voor de duidelijkheid: of de gevangenen nu formeel door de Nederlandse militairen worden gearresteerd of slechts staande gehouden om vervolgens door de Amerikanen te worden gearresteerd, doet niet ter zake. De gevangenen zijn op enig moment onder Nederlandse controle en dat schept verantwoordelijkheid.

Gezien het algemeen bekende feit dat de Verenigde Staten de rechten van gedetineerden met voeten treden, mag Nederland de gevangenen niet overdragen aan de Amerikanen. Nederland kan in deze geen beroep meer doen op het vertrouwensbeginsel als onweerlegbaar rechtsvermoeden. Nu het reële risico bestaat dat de overgedragen gevangenen zullen worden mishandeld, is Nederland - mocht mishandeling plaatsvinden - daarvoor aansprakelijk.

Is de juridische positie van de Nederlandse missie in Uruzgan in het kader van ISAF anders? Niet wezenlijk. Formeel is Nederland dan geen strijdende partij en gelden de regels van het oorlogsrecht niet. Maar het onderscheid tussen strijdende en niet-strijdende partijen is niet altijd helder en operatie Enduring Freedom (in welk kader de Nederlandse special forces als strijdende partij opereren), kan ook nog in Uruzgan actief zijn.

Bovendien is het folterverbod niet alleen geregeld onder het oorlogsrecht, maar ook onder de mensenrechtenverdragen, waaraan Nederland hoe dan ook is gebonden. Ook tijdens de missie in Uruzgan draagt Nederland dus de volle verantwoordelijkheid voor de gemaakte gevangenen. De regering is zich daarvan kennelijk bewust en heeft garanties bedongen bij de Afghaanse autoriteiten voor de behandeling van de gevangenen. Die garanties zijn echter onvoldoende.

Kern van het detentiebeleid van ISAF is dat gevangenen binnen 96 uur dienen te worden overgedragen aan uitsluitend de Afghaanse autoriteiten, aangezien Afghanistan een soeverein land is. Maar hoe soeverein is Afghanistan? Formeel is het land onafhankelijk, maar feitelijk hebben de Amerikanen de touwtjes in handen. De Amerikaanse mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch heeft gerapporteerd dat in de geheime gevangenis in Kabul zowel Afghaanse als Amerikaanse bewakers actief zijn. Beroep op de Afghaanse soevereiniteit is dus een luchtballon.

Om de Afghaanse autoriteiten te helpen bij de behandeling van overgedragen gevangenen denkt Nederland aan de bouw van een detentiefaciliteit die voldoet aan internationale normen, alsmede aan training van bewakers. Is die faciliteit er wanneer de Nederlandse militairen in Uruzgan komen? Waar worden gevangenen geplaatst zolang die faciliteit er niet is?

Daarnaast is in een “Memorandum of Understanding' tussen Nederland en Afghanistan overeengekomen dat op gevangenen die door Nederland zijn overgedragen, de doodstraf niet zal worden toegepast. Dat is goed, maar waarom is er niets expliciet bedongen over marteling van gevangenen? Ook is afgesproken dat de Afghaanse autoriteiten de betrokken gevangenen zullen behandelen in overeenstemming met toepasselijke internationale standaarden. Dat is rijkelijk vaag, gezien de martelpraktijken die bekend zijn, en zich volgens getuigenverklaringen ook in Kabul voordoen.

Tot slot: wie controleert of deze garanties ook daadwerkelijk zullen worden nageleefd door de Afghanen? Het “Memorandum of Understanding' meldt dat de overgedragen gevangenen kunnen worden bezocht door onder meer het Internationale Rode Kruis en de Nederlandse ambassade. De gevangenen maken dus geen aanspraak op automatisch regelmatig internationaal toezicht, maar zijn afhankelijk van het initiatief hiertoe van anderen.

Wellicht zijn deze garanties nog iets waard bij huis-tuin-en-keuken-criminelen die door de Nederlandse militairen worden aangehouden. Maar wanneer de Nederlandse troepen stuiten op een kopstuk van Al-Qaeda of Talibaan zijn de garanties niets waard. De rol van de Amerikanen is gewoon te groot in Afghanistan.

Als blijkt dat de overgedragen gevangenen in Afghaanse detentie niet volgens de regels worden behandeld, vraagt Nederland hen dan terug? De Derde Geneefse Conventie bepaalt dat gevangenen alleen mogen worden overgedragen als de andere partij zich bereid en in staat heeft verklaard het oorlogsrecht na te leven. Indien blijkt dat dit niet gebeurt, moet de staat die de gevangenen heeft overgedragen, hen terugvragen.

Nederland mag de gevangenen die het maakt in Afghanistan niet uit handen geven, noch aan de Amerikanen noch aan de Afghanen. Nederland moet deze gevangenen in eigen beheer houden. Ze moeten worden ondergebracht in een lokale detentiefaciliteit in Afghanistan onder Nederlands gezag of tijdelijk (voor de duur van het conflict) worden overgebracht naar Nederland. Alleen dan neemt Nederland zijn plichten onder het internationaal recht serieus en kan de commandant der strijdkrachten, Dick Berlijn, stellen dat de Nederlandse troepen handelen in overeenstemming met het oorlogsrecht.

Dr. Liesbeth Zegveld is advocaat en gespecialiseerd in oorlogsrecht.

www.nrc.nl/opinie:Artikel “Nederlandse hulp bij arrestaties in Afghanistan'