Een uniek systeem ja, geen enkel land nam het over

Ontsnapte en ontspoorde tbs'ers zorgden vorig jaar voor opschudding.

Nu staat het hele systeem onder druk, zo blijkt deze week in de Tweede Kamer.

Arnold Visser (VVD, voorzitter) DENHAAG:JAN2002 VVD_kamerlid Arno Visser FOTO TWEEDE CAMERA Tweede Camera

Twaalf jaar geleden verkrachtte een voormalige patiënt van de Pompekliniek in Nijmegen een driejarig kind. De ex-tbs'er was nog maar net op vrije voeten. Hij was HIV-besmet.

De zaak haalde het landelijke nieuws niet. Eén regionaal dagblad besteedde er aandacht aan, in een berichtje van een paar regels.

Er kwam ook geen onderzoek. Ja, een paar maanden later, toen directeur Jos Poelmann van de Pompekliniek het ministerie van Justitie had gevraagd een paar onafhankelijke deskundigen te sturen. “We waren er kapot van. We wilden weten of we niet toch iets fout hadden gedaan.“

Poelmann was net directeur van de Pompekliniek. “Ik herinner me dat toen ik die functie kreeg, ik van alle kanten werd gefeliciteerd: wat een prachtbaan! Ons soort klinieken had een hoge status. We werden bewonderd om wat we deden.“

En niet alleen in eigen land. Vrijwel maandelijks kwamen er buitenlandse delegaties kijken hoe dat werkte, ter beschikking stelling. “De VS, Japan, Australië: ze kwamen overal vandaan. En nog hoor, ondanks het parlementaire onderzoek.“

Want het tbs-systeem is uniek in de wereld. Andere landen kennen alleen toerekeningsvatbaarheid en ontoerekeningsvatbaarheid. Wie toerekeningsvatbaar is gaat naar de gevangenis, wie dat niet is gaat naar een psychiatrische inrichting.

Alléén Nederland kent gradaties. Hier kun je enigszins, gedeeltelijk of grotendeels ontoerekeningsvatbaar zijn. Voor het toerekeningsvatbare deel van een misdrijf is er de gevangenis en daarna, wanneer de gevangenisstraf erop zit, is er voor het ontoerekeningsvatbare deel de tbs-kliniek.

Maar de trots lijkt weg. Een uniek systeem, ja, “maar in de tachtig jaar dat het bestaat, is het door geen van de ons omringende landen overgenomen“, smaalde bijvoorbeeld vorige week strafrechtadvocaat Cees Korvinus voor de “tijdelijke commissie onderzoek tbs'. Deze week, de laatste van de openbare verhoren, komen nota bene buitenlandse deskundigen vertellen hoe zíj omgaan met ontoerekeningsvatbaar verklaarde criminelen.

Wat is er misgegaan met het systeem van tbs? En: is er een oplossing?

Als het goed met je gaat, en je geniet gezag, zegt Jos Poelmann van de Pompekliniek, “is er altijd één risico: dat je zelfgenoegzaam wordt“. Dat gebeurde in de jaren negentig. Poelmann: “We waren trots op ons systeem, want het werkte. We dachten dat we de wijsheid in pacht hadden. Er was ook geen kritiek.“

In die tijd zat er nog geen hek om zijn kliniek en liep er elke maand wel iemand weg. Er waren, net als nu, ernstige recidives: ontsnapte of vrijgelaten tbs'ers die vervielen in hun oude fouten. “Maar het hoorde erbij: het risico van het vak, was de opvatting.“

Intussen veranderde er wel degelijk iets, maar dat gebeurde zo langzaam dat het eerst nauwelijks werd opgemerkt: er kwamen steeds meer tbs'ers, die bovendien steeds langer vastzaten.

Dat kwam om te beginnen, betoogden een aantal deskundigen tijdens de verhoren, doordat veel reguliere psychiatrische klinieken hun deuren sloten. Dit deden ze onder invloed van de zogenoemde vermaatschappelijking, waardoor mensen met een psychotische stoornis in flatjes in de stad mochten gaan wonen. Wie vervolgens een delict pleegde, kwam in een tbs-kliniek terecht.

Een andere reden voor de gestage toename van het aantal tbs'ers was dat rechters steeds vaker tbs op gingen leggen, óók aan mensen die voorheen alleen als bad en niet als mad zouden zijn beschouwd.

Directeur Poelmann van de Pompekliniek zou “graag zien dat de juiste mensen weer tbs krijgen opgelegd“. Poelmann: “Rechters hebben de neiging gekregen tbs te zien als verzwarend, dus bovenop het strafrechtelijke vonnis. Dan zitten mensen langer vast en is er minder kans op recidive, is het idee. Maar tbs is niet bedoeld om mensen extra lang vast te laten zitten.“

En dan was er nog een fenomeen waardoor de klinieken langzaamaan verstopt raakten: de opvatting die onder deskundigen terrein won, dat sommige tbs'ers onverbeterlijk zijn en niet te genezen vallen. Voor deze mensen kwamen er long stay-afdelingen: levenslange opsluiting in een kliniek.

Het resultaat: een verdrievoudiging van het aantal tbs'ers in tien jaar. Op dit moment komen er jaarlijks honderdvijftig tot tweehonderd nieuwe tbs-veroordeelden bij, op een totaal van veertienhonderd (ter vergelijking: in alle penitentiaire inrichtingen samen zitten ongeveer zestienduizend gevangenen). De uitstroom is kleiner geworden, vijftig tot zeventig per jaar, mede doordat de klinieken door alle kritiek tegenwoordig minder snel iemand laten gaan. Ruim tweehonderd mensen staan op de wachtlijst: zij moeten hun plaatsing in een tbs-kliniek afwachten in de gevangenis of het huis van bewaring.

Maar zag al die tijd dan niemand dat het systeem onder druk kwam te staan? Jawel: zowel minister Sorgdrager (1994-1998) als haar opvolger Korthals (1998-2002) liet verbeter-onderzoeken doen. De conclusies van deze onderzoeken, IBO I en IBO II: tbs'ers moesten sneller weer de maatschappij in en vervolgens, eenmaal vrijgelaten, beter worden opgevangen in de reguliere hulpverlening. Minder cure en meer control, heette dat.

Helaas, deze aanbevelingen “hadden ook een negatief effect“, zegt Poelmann: “We werden gestimuleerd om onze patiënten sneller uit te laten stromen. Dus lieten we mensen gaan, terwijl het controlesysteem niet op orde was. En tóén kreeg je recidives die wel aandacht trokken: een vermoorde sigarenboer, een verkracht meisje. De samenleving begon anders te reageren. Het werd veel heftiger allemaal.“

Inmiddels spelen dezelfde aanbevelingen een rol in de parlementaire verhoren. Niet uitgesloten lijkt dat de onderzoekscommissie zal concluderen dat de control beter moet, bijvoorbeeld door met een wetsaanpassing vormen van dwangbehandeling voor ex-tbs'ers mogelijk te maken.

Toch schreef óók minister Korthals al dat IBO II “zo veel mogelijk“ vóór de verkiezingen van 2002 moest worden ingevoerd. Maar de tijden zijn veranderd: problemen van law and order krijgen sinds die verkiezingen meer aandacht in de politiek, waaronder wat tbs betreft intussen diverse pleidooien voor afschaffing, twee moties van wantrouwen tegen de verantwoordelijk minister en een parlementaire onderzoekscommissie.

Volg de hoorzittingen op www.tweedekamer.nl of op Nederland 2 vanaf 10 uur

Lees informatie voor tbs-gestelden op www.justitie.nl/tbs