De gifbeker van contact met de Grote Satan

De Iraanse Opperste Leider heeft gisteren expliciet ingestemd met directe contacten met de Verenigde Staten over Irak. Het is een grote ommezwaai: de Leider had tot dusverre nooit daarvan willen weten.

De Iraanse Opperste Leider Ali Khamenei gaat in een toespraak tot pelgrims in Mashad akkoord met overleg met de Verenigde Staten. (Foto Reuters) Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei (L) speaks in Mashhad 924 km (574 miles) east of Tehran, March 21, 2006. REUTERS/Stringer REUTERS

Toen de Iraanse nucleaire hoofdonderhandelaar Ali Larijani vorige week inging op een maanden oude Amerikaanse suggestie over het buurland Irak te gaan praten, was duidelijk dat Opperste Leider ayatollah Ali Khamenei daar impliciet achter stond. Officieel, direct overleg met de Grote Satan, ongeacht het onderwerp, is zo'n grote ommezwaai in het beleid van de islamitische republiek dat hij alleen kan worden doorgevoerd met het fiat van de Leider. Die heeft het laatste woord in alle hoofdzaken.

Gisteren stemde Khamenei zelfs expliciet in met dergelijke gesprekken - de conservatief Khamenei die juist altijd tegen al het Amerikaanse fulmineert; uitgerekend in een tijd waarin Iran onder zeer zware druk van het Westen staat om zijn uraniumverrijkingsprogramma op te geven. Een van de fundamenten van de islamitische revolutie (1979) is de strijd tegen westerse overheersing. De terugkeer van die revolutionaire lijn is net voltooid met het aantreden van president Ahmadinejad. Amerika, Israël hebben ervan moeten lusten, sindsdien. Khameneis volte face is haast vergelijkbaar met de gifbeker die zijn voorganger Khomeiny zei te moeten drinken toen hij in 1988 instemde met beëindiging van de oorlog tegen Irak.

Of het overleg, waarvoor nog geen datum is bepaald, tot iets zal leiden is de grote vraag in deze tijd van scherpe tegenstellingen tussen Iran en de VS. Khamenei onderstreepte ook dat Iran onverkort zal vasthouden aan de verrijking van uranium. Het atoomprogramma, en niet Irak, is het grote conflict met de VS. Maar dat is (nog) geen onderwerp van gesprek.

Let op, elke dialoog met de Amerikanen is zinloos, zei Khamenei gisteren in zijn toespraak tot pelgrims in Mashad als inleiding op zijn ommezwaai. “Ze [de Amerikanen] gebruiken gesprekken als werktuig om hun wil op te leggen“, zei hij. Aan de andere kant - de veiligheidssituatie in Irak is deze dagen een veelbesproken onderwerp, zei hij; de Amerikanen hadden Iraanse functionarissen herhaaldelijk benaderd en misschien zou het helpen om de Amerikanen de Iraanse standpunten aan te bieden. “Om de Amerikanen te doen begrijpen dat ze Irak met rust moeten laten en de Irakezen hun eigen land moeten laten besturen.“ Er zijn daartegen geen bezwaren, zei hij, zolang de Amerikanen niet niet proberen Iran te koeioneren. “We kunnen niet toestaan dat [Amerikaanse] illusies onze nationale trots bezoedelen.“ “Weg met Amerika, weg met Israël!“, scandeerde de menigte.

Die leus is mechanisch; behalve bij Khamenei en zijn ultraconservatieve factie is Amerika in Iran de facto allang geen taboe meer. Een jaar geleden werd een dochter van de grote Amerikaanse oliedienstverlener Halliburton ingeschakeld bij een groot gasproject. Er zijn ook regelmatig inofficiële contacten geweest tussen Iraanse en Amerikaanse regeringsfunctionarissen, zoals over Afghanistan nadat de ultraconservatieve Talibaan in 2001 door Amerika van de macht waren verdreven.

Dergelijke contacten genieten volgens een een opiniepeiling in 2002 brede instemming onder de bevolking. Maar de peilers, die in opdracht handelden van een commissie van het toenmalige hervormingsgezinde parlement, moesten vervolgens boeten voor hun in conservatieve kringen onwelkome boodschap. De drie peilers werden gevangen gezet.

Ook vanuit Washington gezien lijkt overleg met Iran een opmerkelijke wending. VN-ambassadeur Bolton vergeleek vorige week het Iraanse nucleaire programma nog met de Al-Qaeda-aanslagen van 11 september 2001, “alleen dit keer met kernwapens“. Maar Iran heeft veel invloed op de shi'itische partijen in Irak, en dat kan van nut zijn bij de Amerikaanse inspanningen de Irakezen te dwingen tot een regering van nationale eenheid.

Maar het is voorlopig gissen wat Khamenei tot zijn ommezwaai heeft gebracht. Begint het internationale isolement te bijten waarin Iran zich heeft gemanoeuvreerd? Is er een machtsstrijd aan de gang onder de regerende conservatieven? Iran dreigde hard te zullen terugslaan als de nucleaire kwestie werd voorgelegd aan Veiligheidsraad van de Verenigde Naties. Alle contacten met Rusland en met Europa zouden worden afgebroken, de verrijking van uranium zou volledig worden hervat. Voorlopig is dat ook niet gebeurd.