Aanpak VS zorg voor Kamer én kabinet

Minister Kamp heeft gisteren in de Tweede Kamer onthullingen gedaan over de Nederlandse missie naar Afghanistan die tot nog toe vertrouwelijk waren. En onthullingen die zelfs niet vertrouwelijk waren meegedeeld.

Pas nu wordt volledig duidelijk waarom de PvdA vorig jaar tegen de uitzending van 250 Nederlandse mariniers en commando's naar de Afghaanse provincie Kandahar stemde. Omdat eventuele arrestanten bij hun missie, die plaats vond in het kader van de Operation Enduring Freedom, een gerede kans maakten in - naar Nederlandse opvattingen - bedenkelijke omstandigheden door de Amerikanen te worden gedetineerd.

Minister Kamp (Defensie) heeft dat gisteren in de Tweede Kamer na publicatie zaterdag in NRC Handelsblad voor het eerst openbaar gemaakt, zodat nu ook de PvdA voor het eerst voor haar beweegredenen kon uitkomen. In vertrouwelijke briefings had de Nederlandse regering vorig jaar, toen de Tweede Kamer om instemming met de missie werd gevraagd, immers meegedeeld dat arrestanten door de Amerikanen zouden worden gemaakt. Zo zeggen nu Kamerleden. Dat betekende dat Afghanen mogelijk naar Guantánamo Bay of andere Amerikaanse detentiecentra zouden kunnen verdwijnen.

De concessie van de Nederlandse regering, die net als de Kamer grote bezwaren heeft tegen de manier waarop de Amerikanen terreurverdachten niet als krijgsgevangenen op grond van de Geneefse conventies behandelen, bestond er slechts in dat de Nederlanders in Kandahar niet eigenhandig Afghanen zouden oppakken. Voor dit vuile werk reisden er met de Nederlanders op patrouille Amerikaanse militairen mee. Ook konden voor meer grootschalige situaties (die zich niet hebben voorgedaan) de Nederlanders de hulp van Amerikaanse eenheden inroepen.

“Dat was voor ons het punt“, zegt het Kamerlid Koenders (PvdA) nu. De PvdA had vorig jaar al wel in algemene termen duidelijk gemaakt dat de juridisch bedenkelijke omgang met arrestanten voor de PvdA het argument was om tegen de missie naar Kandahar te stemmen. Maar wat er precies was wat de PvdA mishaagde, kon Koenders destijds niet uitleggen. Dat was alleen in de vertrouwelijke briefing verteld, en viel dus onder de geheimhoudingsplicht voor Kamerleden.

“Het is wel een beetje bizar dat inmiddels de regering zelf zegt dat die oplossing van Kandahar een uiterst ongelukkige was“, zegt Koenders nu. Want toen eerder dit jaar in de Kamer steun moest worden verworven voor de missie naar Uruzgan, heeft de regering - in het bijzonder minister van Buitenlandse Zaken Bot - zich de benen uit het lijf gelopen om te zorgen dat déze Nederlandse militairen zeker niet arrestanten door de Amerikanen moesten laten maken, of ze aan de Amerikanen zouden moeten overdragen. In dit geval - de Uruzgan-missie in het kader van de Navo-operatie ISAF begint in juli of augustus - worden alle arrestanten overgedragen aan de Afghaanse autoriteiten. Om zeker te stellen dat er van menswaardige behandeling sprake is, wordt er zelfs een nieuw detentiecentrum gebouwd. Het was dé reden dat de PvdA met “Uruzgan' wel kon instemmen.

Blijft de vraag wat er moet gebeuren ten aanzien van de Afghanen die bij de inmiddels beëindigde Nederlandse militaire missie in Kandahar zijn gearresteerd. Kamps opvatting in de Tweede Kamer daarover was duidelijk: niets. Waarom, zo betoogde hij, zou er een bijzondere status moeten bestaan voor Afghaanse arrestanten die toevallig met Nederlands militairen te maken hebben gehad? Een ruime Kamermeerderheid - CDA, PvdA, GroenLinks, SP en wellicht nog meer partijen - gaat dat te ver. De Nederlandse ambassade in Kabul zou tenminste navraag kunnen doen naar wat er met er met deze arrestanten is gebeurd. In het bijzonder het door Kamp verstrekte gegeven dat zeven Afghanen in de Amerikaanse gevangenis op de basis Bagram, ten noorden van Kabul, terecht zijn gekomen, wekt argwaan. Mensenrechtenorganisaties zeggen dat de behandeling daar op marteling neerkomt, en in 2002 zijn een tweetal Amerikaanse militairen daarvoor veroordeeld.

PvdA'er Koenders meent dat de Geneefse conventie, die de Amerikanen dus niet van toepassing achten op terreurverdachten, Nederland ook verplicht tot zorg voor deze gevangenen. Verder wil de PvdA uitgezocht zien hoe het kon dat de vele incidenten waarvan Kamp gisteren melding maakte, niet eerder eerlijk aan de Kamer zijn gemeld, desnoods vertrouwelijk. “Want dat is zó irritant“, aldus Koenders. “De regering schermt in het openbaar met het feit dat zij de Kamer alleen vertrouwelijk kan informeren over allerlei dingen, maar de incidenten waarover Kamp het gisteren had waren helemaal nieuw voor de Kamer - die waren ook niet vertrouwelijk gemeld.“ Misschien wordt het tijd voor een nieuwe procedure op dit gebied, denkt Koenders, waarbij de regering binnen een bepaalde termijn verplicht is te melden wat er rondom Nederlandse troepen op missie gebeurd.

Overigens heeft de regering vorige week in een vertrouwelijke briefing - waar Kamp overigens met geen woord heeft gerept van de incidenten die hij gisteren in de Kamer onthulde - dat de mariniers en commando's van Kandahar weliswaar hun missie vorige week beëindigd hebben maar deels in de buurt blijven om de Nederlandse kwartiermakers in Uruzgan te beveiligen. Mochten arrestanten worden gemaakt, zegde Kamp haastig toe, dan zullen die van meet af aan aan de Afghanen worden overgedragen, en niet in Amerikaanse handen komen - ook al is de ISAF-missie nog niet officieel begonnen.