Schoonheid filmen bij de tunnel voor de Betuwelijn

De documentaire 'Voorland' maakt geen verschil tussen natuur en cultuur.

Maar een windmolen is niet mooier dan een kerktoren.

Scène uit de documentaire 'Voorland' Foto Cinema Delicatessen scene uit de documentaire "Voorland" FOTO: Cinema Delicatessen Cinema Delicatessen

Een wolkenkrabber kan mooier zijn dan een kerktoren, maar een windmolen niet. Ergens in de vorige eeuw is er in de verbeelding van stad en platteland een grens getrokken die bijna nooit overschreden wordt, alsof er een geluidsscherm tussen is gezet. In de stad kan moderniteit wel met schoonheid worden verbonden, op het platteland niet. Alsof het daar voorgoed negentiende-eeuws moet blijven. In kinderboeken mag de tractor nog net meedoen, maar voor in plastic verpakte balen hooi is geen plaats; dat staat op prenten voor eeuwig in schoven op het veld. In de natuur zou men het liefst nog verder teruggaan in de tijd. Gras hoeft niet gemaaid te worden, dat doen sinds veel verder terug dan mensenheugenis de oerrunderen en de wilde paarden.

Het zijn dit soort gedachten over natuur en cultuur die de documentaire Voorland oproept. Het bijzondere van deze film is juist dat er geen keuze wordt gemaakt tussen oud en nieuw. Bekende voorschriften over wat mooi is en wat lelijk worden hier niet gevolgd. Je zou zelfs kunnen zeggen dat de esthetica van de makers de verschillen nivelleert. Wat een verademing. De Betuwelijn levert net zo goed schoonheid op als een oude boerderij; vuurwerk is net zo fraai als een wei vol wilde bloemen.

In de eerste scène van Voorland wordt een rol prikkeldraad afgerold, en die rol is even hoog als het formaat van de film; niet de mens die de rol vasthoudt is in deze documentaire de maat der dingen, en evenmin de natuur, nee, het zijn de documentairemakers die in deze film hun visie op mens en natuur geven, de mens en de natuur in de Loowaard, een uiterwaard van de Nederrijn tussen Arnhem en Nijmegen.

Zeven jaar filmden Albert Elings en Eugenie Jansen op deze plek, en het mooiste is dat het verschil tussen natuur en cultuur dat in het denken over natuur vaak zo'n grote rol speelt, er bijna in wordt opgeheven. Het omzagen van een boom is bijna net zo mooi als die boom zelf, de schoorsteen van de steenfabriek doet niet onder voor de snuit van een schaap; beide leveren een prachtige close-up op.

Voorland is dus in de eerste plaats een ode aan de blik van de documentairemakers, die vooral lijken te filmen wat goede film oplevert. Zo is er een spannende scène waarin een slak op de vlucht voor het wassende water zijn heil heeft gezocht op een rietspriet die als enige nog boven water uitsteekt. Hoe lang zal hij daar zijn dood weten uit te stellen?

Ook zulke scènes zijn het die van Voorland een documentaire maken die boven de gebruikelijke natuurlyriek uitstijgt. Het landschap wordt niet zo gefilmd als het doorgaans in een VVV-folder aan de man wordt gebracht, en evenmin kun je er een waarschuwing over de teloorgang van het ouderwetse platteland in zien. Bij de tunnel voor de Betuwelijn zijn de makers net zo op zoek naar schoonheid als bij de wilde paarden die door hoog water galopperen.

Ik kan me voorstellen dat de makers daardoor hun doel voorbij zijn gestreefd. Hun nostalgie verliest het van hun talent. Maar het kan ook zijn dat ze hier juist op uit waren. Elings en Jansen onthouden zich in de documentaire van commentaar. Ook de stemmen van de mensen die er in te zien zijn, onthullen weinig. Ze zijn net zo te horen als de hoeven van de wilde paarden of de brommers van de plaatselijke jeugd; ze zijn er op de eerste plaats als geluid. De mensen lijken daardoor op de dieren en de dingen in Loowaard, of het nu gaat om de mannen van rijkswaterstaat die elk jaar opnieuw als het hoge water weer verdwenen is de verkeersborden rechtzetten, de schoolkinderen op excursie, de paarden, de schapen, de slak. Er is voor de camera van Jansen en Eling geen verschil meer. Die schijn is een weldaad.

DVD Voorland

Regie: Albert Elings. Camera: Eugenie Jansen. 70 minuten. Uitgebracht op dvd door de filmfreak. ****

Regie: Albert Elings. Camera: Eugenie Jansen. 70 minuten. Uitgebracht op dvd door de filmfreak.