Hoe Duits is de literatuurpaus?

Ook Duitsland krijgt een inburgeringstest. Een toets naar de kennis van de immigrant van het land of naar zijn gezindheid?

Marcel Reich-Ranicki woont sinds 1958 in Duitsland. Hij werkt al decennia voor de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ), is een fan van Goethe en stelde een canon van de Duitse literatuur samen.

Vorige week zakte de 'literatuurpaus' voor een fictieve Duitse inburgeringstest. Reich-Ranicki wist niet zeker hoe de vertegenwoordiging van de Duitse deelstaten op federaal niveau wordt genoemd (Bondsraad).

Duitse krantenlezers konden de afgelopen dagen testen of ze genoeg weten over Duitsland om in de toekomst voor het Duitse staatsburgerschap in aanmerking te komen. Vorige week lanceerde een CDU-minister van de deelstaat Hessen (hoofdstad Wiesbaden, beroemde inwoner Reich-Ranicki) een lijst met 100 vragen over politiek en cultuur die een aspirant-Duitser volgens de regionale CDU moet kunnen beantwoorden.

De vragenlijst, vooralsnog niet meer dan een voorstel, werd een quiz in de krant en menige lezer kwam tot de ontdekking dat hij niet alle goede antwoorden paraat had. Nadat Reich-Ranicki met zijn bescheiden onwetendheid had gekoketteerd, durfden ook anderen toe te geven dat de CDU in Hessen de lat wel erg hoog wil leggen. (De correspondent wist bijvoorbeeld even niet dat een parlementaire commissie die suggesties en vragen van burgers in ontvangst neemt Petitionsausschuss wordt genoemd.)

De quiz over Duitsland is de frivole kant van een serieuze politieke twist over immigratie. Welke eisen mag de Duitse overheid aan nieuwe burgers stellen?

Sinds vorig jaar moeten buitenlanders die een verblijfsvergunning willen verkrijgen - net als in Nederland - een cursus Duits volgen (van 600 uur) en een oriëntatiecursus Duitsland (30 uur). De cursus wordt afgerond met een test. Wie voor het examen slaagt krijgt niet alleen een certificaat, maar heeft het ook eenvoudiger als hij, jaren later, Duits staatsburger wil worden. Cursus en test zijn bedoeld om de integratie te bevorderen. De huidige politieke discussie gaat over de voorwaarden voor het verwerven van de Duitse nationaliteit.

Om voor het Duitse staatsburgerschap in aanmerking te komen moet een immigrant 8 jaar legaal in Duitsland wonen. Hij mag geen strafblad hebben en moet in zijn levensonderhoud kunnen voorzien. Hij moet de Duitse taal redelijk beheersen en hij mag niet voorkomen op de zwarte lijst van de veiligheidsdiensten. Én hij moet achter de democratische rechtsorde van Duitsland staan. De beoordeling van de normen en waarden van de immigrant verhit nu de gemoederen.

De Duitse samenleving heeft het recht er zich van te vergewissen dat immigranten het land ook werkelijk kennen en dat ze willen leven volgens de democratische principes van de Duitse rechtsstaat. Zeggen de christen-democraten.

duitsland Duitsland wil 'bloot-test', net als Nederland

Immigranten moeten hun kennis en hun politieke opvattingen daarom laten testen. De beoordeling van de nieuwe Duitsers is een taak van de regionale overheid. Deelstaten met een conservatieve premier, zoals Ronald Koch in Hessen, maakten alvast veel werk van de test.

De vragenlijst van Hessen probeert te achterhalen wat de aspirant-Duitser over Duitsland weet. Maar iemand die Goethe kent en Duitse gebergten kan opdreunen is niet noodzakelijkerwijs een onverschrokken democraat. Deelstaat Baden-Württemberg maakt daarom al sinds begin dit jaar gebruik van een vragenlijst die is ontworpen om de politieke gezindheid van de aspirant-Duitser vast te stellen. De vragen vormen een richtsnoer voor de immigratieambtenaar. De vragenlijst geldt voor alle aspirant-Duitsers, maar is duidelijk toegespitst op moslims.

Sociaal-democraten en Groenen zien niets in de vragenlijsten. De Duitse overheid moet eisen stellen aan de immigrant, vinden ook zij, maar de proefwerken uit CDU-koker zijn discriminerend en zinloos. 'Ze zijn belachelijk en kinderachtig', zei premier Kurt Beck (SPD) van Rheinland-Pfalz.

CDU en CSU wakkeren met de vragenlijsten bovendien vijandigheid tegenover buitenlanders aan, zeggen progressieve politici, in de hoop zo stemmen te werven in de regionale en lokale verkiezingen komend weekeinde. Dat verwijt komt niet helemaal uit de lucht vallen. In 1999 begon Koch vlak voor de deelstaatverkiezingen in Hessen een handtekeningenactie tegen het dubbele staatsburgerschap van onder andere Turkse-Duitsers.

In Baden-Württemberg hebben organisaties van buitenlanders immigranten inmiddels geadviseerd om de vragen over hun politieke voorkeur niet te beantwoorden.

De regering-Merkel, bestaande uit christen-democraten én sociaal-democraten, wil eigenlijk dat er één procedure komt voor het hele land. Op dit moment lijkt een compromis ver te zoeken. Merkel zelf ziet wel iets in een vragenlijst, maar vindt dat er over de inhoud nog gesproken moet worden.

Nederland speelt in de discussie overigens een prominente rol. Minister van Binnenlandse Zaken Wolfgang Schäuble (CDU) wil Duitse immigranten voorlichten over hun nieuwe thuisland met een film naar Nederlands voorbeeld. In de film Naar Nederland worden potentiële immigranten onder andere geconfronteerd met mannen die elkaar zoenen en een vrouw die topless op het strand ligt. De film, die in Duitse media ook als de 'bloot-test' figureert, werd onder anderen door de liberaal Burkhard Hirsch (FDP) als 'aperte nonsens' omschreven. Dergelijke films getuigen volgens hem van een gebrek aan vertrouwen in de eigen cultuur.