Een onzekere, rancuneuze en narcistische bullebak

Aleksandr Loekasjenko (51) van Wit-Rusland begint zijn derde termijn als dictator. De campagne was ongemeen hard, met een arrestatiegolf, grove stembusfraude, censuur en intimidatie. Maar ook zonder dat alles heeft Loekasjenko steun, vooral op het platteland. Batka (vadertje) geeft zijn kinderen wat ze wensen: rust, reinheid en regelmaat.

Loekasjenko tijdens een persconferentie, gisteren. Foto Reuters Belarussian President Alexander Lukashenko attends a news conference in Minsk March 20, 2006. Lukashenko said triumphantly on Monday his re-election showed efforts to stage a pro-West revolt in Belarus had failed, but independent observers criticised the poll as neither free nor fair. REUTERS/BelTA REUTERS

Wit-Rusland, een sterk gerussificeerde oud-Sovjetrepubliek, heeft nooit geweten wat het met zijn onafhankelijkheid aan moest. Daarom klampt dit bleke weesje van de Sovjetfamilie zich onder Loekasjenko krampachtig vast aan een verleden, met zijn commando-economie, cultus rond tank en medaille, helden van de arbeid en aanbidding van het zuivere platteland. Een wat koddige USSR op vestzakformaat: de geschiedenis herhaalt zich alleen als farce.

Loekasjenko hoort zichzelf graag praten, zijn hoge falsetstem en primitieve steenkool-Russisch werken hypnotiserend. Soms spert hij zijn ogen wijd open in theatrale verbazing, dan knijpt hij ze samen in bittere haat. Zijn media papegaaien al zijn grofheden en taalvondsten.

Vijanden twijfelen aan zijn geestelijke gezondheid. 'Zijn intensiteit stoelt op onzekerheid. Loekasjenko is door zichzelf geobsedeerd en verslaafd aan bevestiging', zegt een criticus. Zo'n narcistisch karakter denkt al snel dat de hele wereld rond hem draait.

Loekasjenko weet zijn onzekerheid ooit aan een vaderloze jeugd. 'Het shockeert me als iemand iets slechts over me schrijft of zegt. Ik zal hieraan nooit wennen.' Hij werd geboren in het gehucht Ridzkadidzji, 300 kilometer ten oosten van Minsk. Het dorp beschouwde zijn ongehuwde moeder als een luie slons. Loekasjenko sloot haar later op in een ommuurde villa, en verving de bouwval waar hij opgroeide door een modelboerderij.

Loekasjenko studeerde aan een pedagogisch instituut en diende als politiek instructeur bij de grenstroepen en de infanterie. In 1985 voltooide hij de Landbouwacademie en werkte hij zich op tot kolchozebaas. Daar kwam hij eens in problemen door een tractorbestuurder het ziekenhuis in te slaan. Als kolchozebaas moest je soms een dronkelap slaan, herinnert een oude vriend zich. 'Maar voor hem was het een hobby.'

Eind jaren tachtig maakte Loekasjenko naam als landbouwhervormer. Hij veroverde een zetel in het Wit-Russische parlement en sloot zich aan bij de democraten die zich verzetten tegen de oude partijkliek. Anatoli Lebedko, nu in de oppositie: 'Hij leek ons een sportman, bruisend van energie. Niet al te snugger. Maar hij kon zalen bespelen.'

Loekasjenko's moment kwam toen de 'democratische' clan bureaucraten hem in 1994 als stormram inzetten tegen de oude garde. 'Zij scheuren met hun Mercedes door Minsk terwijl u ploetert in de modder', gromde de kandidaat. In een tv-debat bedolf hij de zijn rivaal onder bergen belastende informatie. Hij won met 81 procent van de stemmen , toen nog zonder fraude. Zijn mentors merkten al snel een monster te hebben geschapen. Hij forceerde in 1996 een crisis. Hij eiste onbeperkte volmachten, het parlement begon een afzettingsprocedure. Een referendum werd door Loekasjenko gewonnen.

Eenmaal dictator, liet hij vanaf 1999 een doodseskader, eerder actief in het opruimen van de maffiabazen van Minsk, op zijn oude mentors los. Zoals de populaire ex-premier Gontsjar, die hem in de steek liet. Hij verdween in 1999 na een bezoek aan een badhuis.

Het doodseskader ontketende in 2000 een crisis binnen het veiligheidsapparaat: de procureur-generaal arresteerde de leider en het kwam bijna tot een gewapend treffen tussen de KGB en presidentiële garde. Loekasjenko won, maar zag af van verdere executies: potentiële rivalen verdwijnen nu gewoon in werkkampen.

Loekasjenko kwam aan de macht als volkse wreker. Andere leiders worden in het zadel milder, maar de rancune van Loekasjenko wordt elk jaar intenser. Hij oogt als een nare, bittere bullebak, en zelfs zijn aanhang in de dorpen zegt zelden iets vriendelijks over zijn persoon. Angst regeert: één moment van zwakte, en zijn piramide stort ineen.