Bernhards SS-familie is akelig herkenbaar

Soms zijn ze glashelder: 'Wij vormen een complot.' Een complot tegen de wereld en tegen de huidige tijd. De twee zussen en hun broer in Thomas Bernhards stuk Voor het pensioen verzwijgen al jaren dat de laatste ooit een hoge functie bij de SS bekleedde. Rechtbankpresident Rudolf Höller was in de nazitijd plaatsvervangend kampcommandant en daar schaamt hij zich niet voor. Hij schaamt zich alleen voor het feit dat hij plaatsvervangend bleef, en geen commandant werd. Sinds hij ooit een compliment kreeg van Heinrich Himmler, viert hij elke zevende oktober diens verjaardag. In het geniep natuurlijk, met als enige getuigen zijn zusters Clara en Vera.

Als de voorstelling bij Toneelgroep De Appel begint, spiedt Vera snel door een spleet in het dichte gordijn naar buiten. De kust lijkt veilig, het feest kan beginnen. Alleen werkt Clara niet mee. Vanuit haar rolstoel slaat zij de anderen vol walging gade. Maar haar zwijgende oppositie heeft eigenlijk weinig zin. Clara is net zo afhankelijk van haar broer als Vera. Gedrieën zijn zij gedoemd om bij elkaar te blijven in het sombere ouderlijk huis. Daar liggen de rollen vast. Clara speelt al decennialang de linkse stoorzender, Vera is de trouwe liplezer van Rudolf, en Rudolf is de huistiran. Zoals altijd bij Thomas Bernhard is de macht der gewoonte ondraaglijk en tegelijk onontbeerlijk. De bevrijdende reis waar de broer en zijn zussen van dromen, zal wel nooit worden uitgevoerd. Te groot is de angst voor verandering. Eén verandering kan niet worden tegengehouden: Rudolf staat voor zijn pensioen. Dat brengt een onrust teweeg die de drie te lijf gaan door hun rollen nóg beter te spelen. Vera's tirades tegen haar zuster, Clara's misprijzende blikken en Rudolfs jodenhaat: men weet wat men van elkaar kan verwachten en de vitaliteit van deze verstarde figuren zit 'm in hun onvermoeibare felheid.

Dankbaar materiaal voor doorgewinterde acteurs. Vooral Sacha Bulthuis voelt zich in het claustrofobische universum van Thomas Bernhard thuis. Prachtig hoe zij als Vera haar giftige monologen inruilt voor onderdanigheid zodra haar broer haar ziet. Onzeker wriemelen haar handen dan in haar nek, bang voor een boos woord van de grote man en potsierlijk pogend het bevallige Hitlerjugend-meisje van vroeger terug te halen, compleet met valse vlecht. Geert de Jong als Clara geeft met één opgetrokken lip een leven vol afschuw weer.

De broer die voor Himmlers verjaardag zijn SS-uniform aantrekt ('De soldaat in de soldaat sterft nooit') wordt vertolkt door Jules Terlingen. Samen met Geert de Jong voert hij ook de regie. Zijn enscenering heeft een terloopsheid waarmee hij eerder zijn regies van Strindberg zo herkenbaar maakte. Anders dan in veel andere opvoeringen van Bernhard-teksten kijken we niet naar monumentale monsters, maar naar gewone mensen. Geestelijk misvormde mensen weliswaar, maar niet veel erger dan u en ik. De excentriciteit is gereduceerd tot zieke normaliteit en daardoor komen de personages akelig dichtbij.

Voorstelling: Voor het pensioen van Thomas Bernhard, door De Appel. Gezien: 18/3 Appeltheater, Den Haag. Aldaar t/m 13/5. Inl: 070-3502200 en www.toneelgroepdeappel.nl.