Terug naar een bevrijd Palestina, ooit

In Baqa'a, Jordanië, is het grootste Palestijnse vluchtelingenkamp in het Midden-Oosten. Het leven is niet slecht in Jordanië, zeker niet. Maar het vaderland roept, en Hamas blaast de droom van een terugkeer nieuw leven in.

Palestijnse vluchtelingen in het Jordaanse Baqa'a. Foto Bill Lyons Palestinian refugee family farming near the Baqa'a refugee camp near Amman in Jordan.n. Lyons, Bill

Aan de muur van de Baqa'a Sportclub, vlakbij het busstation in het hart van het grootste Palestijnse vluchtelingenkamp in het Midden-Oosten (120.000 inwoners), hangt een slordig en vervuild spandoek: 'Het recht op terugkeer is heilig'.

Honderden jongeren, die zich verzameld hebben op het busplein, hebben echter andere prioriteiten dan de retourreis naar de verdwenen of onherkenbaar veranderde geboortedorpen en -steden die hun groot- en overgrootouders ontvluchtten in de Arabisch-Israëlische oorlog van 1948. In het gedrang proberen de jongens - en enkele meisjes - een plaatsje te veroveren in een van de busjes en taxi's die hen naar het 20 kilometer zuidelijker gelegen Amman zullen brengen, waar in het Koning Husseinstadion FC Baqa'a in de Jordaanse hoofdliga uitkomt tegen een hoofdstedelijk team.

'Voor hen', wijst Jaber Abu Jarrar, 'is Palestina een abstractie'. En dat geldt eigenlijk ook voor deze in Jordanië geboren 41-jarige moslimfundamentalist, wiens familie uit Beersheva, tegenwoordig in Israël, werd verjaagd. Maar hij is van een andere, oudere generatie en een gelovige: 'Misschien is terugkeren naar Palestina een droom en natuurlijk leven wij ook in het hier en nu en werken wij hard om een stabiel leven op te bouwen. Maar Palestina verwezenlijken is ook een heilige plicht. Daarom steunen hier zoveel mensen Hamas.'

De vorming van de Palestijnse regering onder leiding van kandidaat-premier Ismael Haniyeh - dag in dag uit voorpaginanieuws in Jordanië - wordt nauwgezet gevolgd in Baqa'a, maar ook in de andere kampen van Jordanië, Libanon en Syrië waar de 4,1 miljoen geregistreerde Palestijnse vluchtelingen leven. In Jordanië, met in totaal 2,8 miljoen vluchtelingen en Jordaniërs van Palestijnse afkomst, is er een bijzondere dimensie. Hamas is een vertakking van de Moslimbroederschap die met het Islamitisch Actiefront in het Jordaanse parlement is vertegenwoordigd.

'De overwinning van Hamas is hier gevierd met grote demonstraties. Iedereen voelt dat ons recht op terugkeer bij Hamas in veilige handen is, veiliger dan bij het corrupte Fatah en president Abbas. De islam is ons leven, Hamas maakt geen scheiding tussen geloof en de staat, dat is de diepere verklaring. Hamas kan daarom nooit compromissen sluiten met Israël', denkt Jaber. Dat zogeheten recht op terugkeer van de Palestijnse vluchtelingen uit de oorlogen van 1948 en 1967 is weliswaar vastgelegd in internationaal recht, maar is omstreden en wordt door Israël, de Verenigde Staten en een aantal Europese landen niet erkend.

Jaber Abu Jarrar behoort tot de plaatselijke notabelen. Hij is medisch laborant van beroep, hij leidt een productieafdeling van United Pharmaceuticals in Amman en verdient per maand 400 Jordaanse dinar (480 euro). Daarnaast heeft hij een kleine taxi-onderneming. Hij is een prominent lid van een van de grootste families in het kamp, zijn oudste broer is, net als hun vader, de mukhtar van de familie, het clanhoofd. Hij en zijn vrouw dromen van een nieuw huis, buiten Baqa'a, vrijstaand, met een tuin erom heen. 'Het is hier erg gehorig, als er woorden vallen, luisteren de buren mee', zegt hij over zijn huidige huis met vijf kamers en een dakterras voor de zomer.

'Vluchtelingenkamp' is eigenlijk een misleidende aanduiding voor Baqa'a. Sinds de stichting in 1967 zijn tenten veranderd in huisjes, de modderpaden bestraat. De markt is ruim bevoorraad, de sfeer gemoedelijk en in de winkelstraten bieden internetcafés, kappers en elektronicawinkels een modern beeld. Een doorsnee chaotisch, levendig Arabisch stadje eigenlijk; wapens, gemaskerde brigades en posters van martelaren ontbreken en daardoor ook de dreigende sfeer.

Palestijnen, ook de vluchtelingen, mogen in Jordanië - in tegenstelling tot vluchtelingen in Libanon en Syrië - werken, hebben actief en passief kiesrecht, toegang tot de universiteit en worden volgens Jaber niet op bijzondere wijze gediscrimineerd. 'Iedereen in Jordanië moet knokken, er is te weinig werk en het leven is duur voor iedereen behalve de rijken.'

Hij weet dat het leven in de steden in de Palestijnse gebieden - en zeker in de kampen van de Gazastrook - onvergelijkbaar harder is. 'Wij willen ook helemaal niet naar Gaza of Nablus, wij willen naar bevrijd Palestina, ons thuisland. Wij zijn hier alleen maar om te werken. Onze droom zit in ons. Eens zullen wij naar de Palestijnse hoofdstad Jeruzalem terugkeren. Ik geloof niet in de boodschappen van politici, maar wel in de koran en daarom steunen wij Hamas.'

Dat is een droom, een voortdurend gevoede overtuiging die al decennia lang knelt met de politieke realiteit. Jaber heeft ook politicologie gestudeerd, voordat hij de farmacie inging en beseft dat ook terdege. 'Israël ligt in islamitisch gebied, Palestina is een khalifa, het gebied van de islam. Israël heeft geen recht daar te zijn. Wij zullen het zeker niet meemaken, maar onze kleinkinderen zullen terugkeren.'

Niet alleen fundamentalisten als Jaber zitten in Baqa'a gevangen tussen droom en werkelijkheid. In de koffiehuizen, bij de communisten, de nationalisten en in de bestuurskamer van de grote sportvereniging, waar kolossale bekers herinneren aan voetbal- en bokssuccessen, echoën de woorden van de bedachtzame, ambitieuze Jaber. Fakri Sa'adeh is oud-voorzitter van de sportorganisatie en in Baqa'a een sociale, organisatorische steunpilaar. Hij is humeurig, omdat hij het niet eens is met een financiële beslissing van zijn opvolger, die fondsen bestemd voor een sociaal project zou hebben besteed aan de aankoop van een te dure profvoetballer. Sa'adeh, onafhankelijk sociaal-democraat, heeft onlangs ook een tussentijdse verkiezing voor een zetel in het Jordaanse parlement verloren van een fundamentalistische kandidaat.

'Palestina, Jordanië, Egypte, we zien een nieuwe fase in het islamitisch ontwaken', zegt hij: 'Dat is op zich niet nieuw, maar wat wel nieuw is, is het vermogen van Hamas om de mensen op alle mogelijke manieren te helpen en tegelijkertijd met een politiek programma macht te veroveren. Reken maar dat de Jordaanse Moslimbroederschap en het Islamitisch Actiefront de tactieken en strategieën van Hamas goed bestuderen. We hebben het hier goed in Jordanië, we danken de koning voor zijn gastvrijheid, maar als wij ooit naar Palestina terugkeren, is dat te danken aan de gedrevenheid van Hamas. Stap voor stap. Slowly, slowly.'