Roman Bernlef verbeeld met onttakeld decor

In de roman Hersenschimmen heeft J. Bernlef de geestelijke onttakeling van een oudere man in poëtische woorden gevangen, woorden die de hoofdpersoon Maarten steeds minder tot zijn beschikking heeft. Regisseur Guy Cassiers maakt bij Ro Theater een toneelbewerking, en voegt aan de woorden poëtische beelden toe, rijk aan symboliek. We zien Maarten (Joop Keesmaat) en zijn vrouw Vera (Katelijne Damen) in een soort reuzenkijkdoos van strakke moderne vormen. Op de achtergrond zien we videobeelden (van het duo Waanzee) van een landschap in New England dat ondersneeuwt. De sneeuw staat voor Maartens geestesziekte: langzaam maar zeker bedekken de witte vlokken de tekens in het landschap, en brengen alles terug tot één witte dwaalvlakte.

Maarten maakt steeds meer vergissingen in de communicatie. Hij gaat van ontkenning naar verzet, en dan vervreemding en berusting. Gruwelijk maar ook geestig is de scène waarin hij midden in de nacht zijn eigen huis voor hotelkamer aanziet. De vorige gast is zijn scheerspullen vergeten, denkt hij. Hij hekelt de 'persoonlijke touch' van de hotelkamer.

In het decor van Cassiers' vaste ontwerper Marc Warning wordt Maartens dwaaltocht gespiegeld. De sneeuwbeelden gaan over in beelden van een bos in de nacht. Dan maken de bomen plaats voor abstracte beelden. De scènes zijn ruw aan elkaar gelast, de lasnaden worden gemarkeerd door storingen in de videobeelden en het geluid. Zo toont Cassiers hoe Maarten van de ene situatie in de andere valt, zonder dat hij doorheeft hoe hij daar is terechtgekomen. Dan gaan de decorstukken enige decimeters de lucht in, Maartens veilige huiskamer komt uit het lood te hangen. Keesmaats zendmicrofoon wordt steeds meer versterkt, de stemmen van de anderen verdwijnen steeds meer naar de achtergrond, de dialogen maken plaats voor Maartens eenzame monologue intérieur. Uiteindelijk valt het decor helemaal weg.

Wellicht nog tragischer dan het lot van Maarten is dat van zijn vrouw, die moet toezien hoe haar man in de mist verdwijnt. Zij huilt om hem, hij troost haar, onbegrijpend. Hersenschimmen is ook het verhaal van een oude liefde die wordt aangetast. Een langdurig huwelijk is opgebouwd uit gedeelde herinneringen. Wat blijft erover als één van de twee uitvalt? Maarten wordt onbereikbaar voor Vera, zijn persoonlijkheid verdwijnt. Maarten leeft steeds meer met de Vera van zijn herinnering, en minder met de Vera die naast hem staat. Nog pijnlijker dan het verdwijnen van zijn geheugen, zijn de valse herinneringen die hij krijgt, liefdesscènes die nooit hebben plaatsgehad. Althans niet met Vera in de hoofdrol. Toch blijven deze twee, die schimmen voor elkaar zijn geworden, van elkaar houden.

Als het decor is verdwenen, staat Maarten alleen op het podium, zijn kale hoofd uitgelicht, zijn ogen gedoofd. Hij heeft niet eens zichzelf meer, wat rest zijn wat flarden onsamenhangende gedachtes. Dit zou een logisch slot moeten zijn, zo eindigt de mens. Maar dat kon Guy Cassiers toch niet over zijn hart verkrijgen. Dus komt toch weer Vera op, gehuld in bruidskleed. Zij blijft naast Maarten staan. Is zij de zoete dood, die hem komt bevrijden. Nee, zij is de Engel die hem tot het einde toe zal begeleiden.

Voorstelling: Hersenschimmen van J. Bernlef, door het Ro Theater. Gezien 18/3 Rotterdamse Schouwburg. Tournee t/m 3/6. Inl. (010) 4046888 of www.rotheater.nl.