Het geheugen wordt één witte dwaalvlakte

In de roman Hersenschimmen heeft J. Bernlef de geestelijke onttakeling van een oudere man in poëtische woorden gevangen, woorden die de hoofdpersoon Maarten steeds minder tot zijn beschikking heeft. Het Ro Theater maakt een toneelbewerking, en voegt aan de woorden poëtische beelden toe. We zien Maarten, mooi aftastend vertolkt door Joop Keesmaat, en zijn vrouw Vera (Katelijne Damen) in een reuzenkijkdoos van strakke moderne vormen; veel metaal en witte vlakken. Op de achtergrond zien we videobeelden (van het duo Waanzee) van een landschap in New England dat ondersneeuwt. De sneeuw staat voor Maartens sluimerende geestesziekte: langzaam maar zeker bedekken de witte vlokken alle tekens in het landschap, en brengen alles terug tot één witte dwaalvlakte.

Joop Keesmaat als Maarten Foto Leo van Velzen Rotterdam, 14/03/06. Beeld uit de voorstelling "Hersenschimmen" naar het boek van J. Bernlef, bij het Ro Theater. Regie Guy Cassiers met o.a. Joop Keesmaat, Katelijne Damen , Guus Dam . Premiere 18 Maart 2006. Foto Leo van Velzen.

Melancholisch is de grondtoon. Temeer als je weet dat Hersenschimmen het lange afscheid is van acteur Joop Keesmaat, die met pensioen gaat, en van regisseur Guy Cassiers als artistiek leider van het Ro Theater. Vijftien jaar lang heeft Cassiers in Rotterdam vooral boekbewerkingen gebracht, hoogstaand literair theater met inzet van steeds meer geavanceerde video- en geluidstechnieken. Zijn meesterwerk is zijn vierdelige Proust-cylcus, een ode aan het verraderlijk geheugen. Onze herinneringen vormen onze persoonlijkheid, toont Cassiers, ons geheugen is onze ziel. Zonder herinneringen hebben wij niets. Hersenschimmen is het logische slotstuk van Cassiers' geheugencyclus, omdat het de vernietigende werking van het vergeten toont.

In het decor van Cassiers' vaste ontwerper Marc Warning wordt Maartens dwaaltocht gespiegeld. De sneeuwbeelden gaan over in beelden van een bos in de nacht, de boomtoppen beschenen door zoekende zaklampen, als in de griezelfilm The Blair Witch Project. Dan maken de bomen plaats voor abstracte beelden, zoals ook Maartens brein steeds minder concreet wordt. De scènes zijn ruw aan elkaar gelast, de lasnaden worden gemarkeerd door storingen in de videobeelden en het geluid. Uiteindelijk valt het decor helemaal weg.

Wellicht nog tragischer dan het lot van Maarten is dat van zijn vrouw, die moet toezien hoe haar man in de mist verdwijnt. Zij huilt om hem, hij troost haar, onbegrijpend. Hersenschimmen is ook het verhaal van een oude liefde die wordt aangetast. Een langdurig huwelijk is opgebouwd uit gedeelde herinneringen. Wat blijft erover als één van de twee uitvalt? Maarten leeft steeds meer met de Vera van zijn herinnering.

Als het decor is verdwenen, staat Maarten alleen op het podium, zijn kale hoofd uitgelicht, zijn ogen gedoofd. Wat rest zijn flarden onsamenhangende gedachtes. Dit zou een logisch slot moeten zijn, zo eindigt de mens. Maar dat kon Guy Cassiers toch niet over zijn hart verkrijgen. Dus komt toch weer Vera op, gehuld in bruidskleed. Zij blijft naast Maarten staan. Liefde overwint de dood. Of misschien verbeeldt zij wel de zoete dood, die hem komt bevrijden. Nee, zij is de Engel die hem tot het einde toe zal begeleiden.

Wilfred Takken

Theater

Hersenschimmen

Ro Theater (010) 4046888 of www.rotheater.nl, tournee t/m 3 juni *****