Proces tegen is zinloos Privé

Procederen tegen een roddelblad loont zelden, zo blijkt uit promotie-onderzoek. Wel wordt schadevergoeding vaker toegewezen.

Foto's waarop Karin Bloemen tijdens haar vakantie naakt lag te zonnen werden in 2003 door weekblad Weekend gepubliceerd. Bloemen stapte naar de rechter en kreeg gelijk; het blad had haar privacy geschonden. Ze kreeg een schadevergoeding: 2.500 euro. 'Niet eens genoeg om haar advocaat van te betalen', zegt Dolf van Harinxma thoe Slooten. Bovendien werd iedereen door de rechtszaak opnieuw nieuwsgierig naar die foto's.

Dolf van Harinxma thoe Sloten (42) promoveerde gisteren aan de universiteit van Tilburg op de rechtspositie van 'mediaslachtoffers': mensen die beschadigd zijn door publicaties in de media. Die positie moet verbeterd worden, schrijft hij in zijn proefschrift Toegang tot het recht in perszaken . Als hij nu nog advocaat was, zou Van Harinxma cliënten afraden een rechtszaak tegen de pers te beginnen. Ongeacht de inhoud van de zaak. 'De kans dat je er financieel beter van wordt, is klein - het kost gemiddeld 8.000 euro - en je vestigt opnieuw de aandacht op je.'

Omgekeerd kan het voor roddelbladen wel lonen om een mogelijk onjuist feit te publiceren, denkt Van Harinxma. 'Ze kunnen daar veel mee verdienen en de kans op een hoge schadevergoeding is klein.' En bekende Nederlanders pakken niet graag media aan, want ze willen ook aandacht van de bladen. 'Frans Bauer wil misschien niet het risico lopen om voortaan negatieve publiciteit te krijgen, of genegeerd te worden.'

'Mediaslachtoffers' kunnen zich ook wenden tot de Raad voor de Journalistiek. Die doet uitspraak in geschillen. Maar de raad kan geen rectificatie of schadevergoeding afdwingen: media bepalen zelf of ze een uitspraak publiceren, wat ze overigens vaak wel doen. Bovendien, vindt Van Harinxma, zijn rectificaties vaak niet prominent genoeg. 'Ik vind dat een fout die op de voorpagina gemaakt wordt, ook dáár moet worden rechtgezet.'

Ondanks de belemmeringen, en de soms geringe opbrengst, stijgt het aantal rechtszaken tegen media wel, schrijft Van Harinxma in zijn proefschrift. Hij baseert zich daarbij op cijfers uit juristenblad Mediaforum. In 2003 waren er bijvoorbeeld 46 vonnissen in mediazaken, vorig jaar al 74. En ook het aantal zittingen bij de Raad voor de Journalistiek lijkt te stijgen. Tot en met 2003 waren dat er gemiddeld ongeveer 65, in 2004 was er een uitschieter van 90.

Of de media slordiger zijn geworden of de burger mondiger, heeft Van Harinxma niet onderzocht. 'Mijn indruk is wel dat, net als bij dokters en ziekenhuizen, burgers eerder juridisch hun gelijk proberen te halen.' Maar er is ook een andere kant. 'Er zijn meer en snellere media dan vroeger. Daardoor is de kans dat er iets misgaat ook groter.'

Van Harinxma vindt dat het normaler moet worden dat media schadevergoedingen betalen. Bijvoorbeeld als mensen inkomsten kwijtraken doordat hun reputatie geschaad is. 'Nu moet je nog bewijzen dat de inkomstenderving een direct gevolg is van de publicatie. Maar het feit dat - ten onrechte - schade is toegebracht aan je reputatie, zou genoeg moeten zijn.' Van Harinxma heeft daarvoor een rekenmodel opgenomen in zijn proefschrift. 'Door zo'n schema kunnen slachtoffers van tevoren beter inschatten wat een rechtszaak hen zou kunnen opleveren.'

Van Harinxma staat niet alleen in zijn opvattingen over mediaslachtoffers. Ook de Wetenschappelijke Raad voor het regeringsbeleid (WRR) en de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) spraken eerder hun zorg uit over de positie van mensen die beschadigd zijn door publicaties.

En ook in de rechtspraak verandert al iets, is de indruk van Van Harinxma, al heeft hij dat niet onderzocht. 'Maar recent is een aantal hoge schadevergoedingen opgelegd.' Presentatrice Caroline Tensen kreeg 25.000 euro toen Story ten onrechte had gemeld dat zij een affaire met haar getrouwde buurman had. Ook de buurman kreeg geld: 10.000 euro. En kroonprins Willem Alexander en zijn vrouw Máxima kregen 15.000 euro vergoeding omdat foto's uit een privé-camera van Máxima waren gepubliceerd.

Ook de hoofdredacteur van Privé, Evert Santegoeds, zegt dat 'sneller en vaker' schadevergoedingen worden toegekend door de rechtbank. 'De gulden is wat dat betreft veranderd in een euro.' Privé heeft een speciaal potje voor schadevergoedingen, dat de afgelopen jaren is meegegroeid. Maar hoeveel erin zit, wil Santegoeds niet zeggen. Wel zegt hij dat het niet automatisch 'goed' is als het potje aan het eind van het jaar nog vol zit. 'Je moet natuurlijk wel een beetje de grens opzoeken.'

De meeste rechtszaken over media dienen in Amsterdam, want in die regio zijn de meeste media gevestigd. De vice-president van de Amsterdamse rechtbank, Sj. A. Rullmann, bevestigt dat vaker schadevergoedingen worden gevraagd én toegewezen dan tien jaar geleden. Maar Rullmann zegt ook: 'We waken wel voor Amerikaanse toestanden.'

Volgens Santegoeds en Van Harinxma heeft een uitspraak van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens er mede toe geleid dat ook hier strenger wordt opgetreden tegen media. Het Europese Hof veroordeelde vorig jaar media die zonder toestemming snapshots van prinses Caroline van Monaco hadden gepubliceerd. Daarbij woog mee dat zij geen officiële functie bekleedt, zoals Willem Alexander wel doet. De publicatie had als enig doel 'de nieuwsgierigheid van lezers' te bevredigen.

Rullmann zegt dat de Nederlandse rechtspraak 'niet radicaal veranderd is' door die uitspraak, maar richtinggevend noemt ze hem wel. 'Er is nu meer eerbiediging van de privacy.'

Dat ligt anders bij berichten over Willem-Alexander en Máxima, zegt Dolf Van Harinxma. 'Informatie over de staat van hun huwelijk, kan van belang zijn, omdat Willem-Alexander aankomend staatshoofd is.'

Proefschrift via www.nrc.nl