Oppositie is opgejaagd wild in Wit-Rusland

Dictator Loekasjenko van Wit-Rusland wordt morgen gegarandeerd herkozen. De oppositie is gemuilkorfd. Toch is het regime als de dood voor het aangekondigde protest.

De Wit-Russische oppositiekandidaten Milinkevitsj (links) en Kozoelin tijdens een verkiezingsbijeenkomst in Minsk. (Foto Oleg Klimov) Candidats of the president (from opposition) Alexander Milinkevich (left) and Alexander Kozulin (right) during election's meeting in Minsk. Belarus. 2006 March, 17. Photo by Oleg Klimov. For the article of Coen van Zwol. *** Local Caption *** none Klimov, Oleg

Voor een woordvoerder is Aleksandr Otrosjtsjenko nogal onbereikbaar. Hij doet het woord voor Zoebr (Bizon), de studentenbeweging die de voorhoede wil zijn van een burgerrevolte in Wit-Rusland. Lapjes spijkerstof zijn haar symbool.

Maar in de aanloop tot de herverkiezing van dictator Loekasjenko is de Bizon onzichtbaar en Aleksandr opgejaagd wild. Hij dook weken geleden onder in de betonjungle van de buitenwijken en mijdt het centrum: de politie kent zijn gezicht. Hij communiceert liever per sms dan mondeling door de telefoon en wil mij alleen voor de Oktoberbioscoop ontmoeten als er ik daar binnen vijf minuten ben. 'Om de KGB geen tijd te geven een arrestatieteam te sturen.'

Aleksandr blijkt een schichtige, slecht geschoren jongeman. 'Kom op, we gaan', zegt hij gehaast. Zijn hoofddoel is zijn arrestatie uit te stellen tot morgen, als de oppositie wil betogen tegen Loekasjenko. Aleksandr zat al tientallen malen in de cel. Dat hoort erbij voor een Wit-Russische student-activist, evenals een pak slaag. Hoewel student: vijf jaar geleden werd Aleksandr van de rechtenfaculteit verwijderd. Wat kan Zoebr in Minsk uitrichten? 's Nachts over straat sluipen en graffiti op muren spuiten, dat is het zo'n beetje. Aleksandr: 'Maar die zijn bij zonsopgang al verdwenen. Er lopen 24 uur per dag schoonmaakploegen met mobiele telefoons rond.'

Welkom in Minsk, waar de laatste dictatuur van Europa zich deze week van zijn grofste kant toont. Het regime van president Loekasjenko opereert hysterisch, wat detoneert met de serene rust en orde in zijn hoofdstad. De oppositie is onzichtbaar en onhoorbaar. Televisie en radio zijn vijandelijk terrein, de laatste krant, die zij in de Russische grensstad Smolensk liet drukken, is deze week gesloten, provocateurs verstoren haar bijeenkomsten. Als het apparaat ze niet saboteert, zoals in Gomel, waar een plein waar de oppositie wilde spreken onder een berg grauwe sneeuw was bedolven.

Toch jaagt de aangekondigde protestbetoging van morgen, de dag van de verkiezingen, de macht de stuipen op het lijf. Om een hoge opkomst tegen te gaan, zijn zo'n veertig gangmakers opgepakt en veroordeeld tot celstraffen, meestal wegens vloeken tegen de politie. Aleksandr van Zoebr: 'Ja, we zijn grof gebekt. Iedereen die iets kan coördineren, moet dit weekeinde achter de tralies zitten.'

Dreigen kunnen de autoriteiten ook als de beste.

[Vervolg WIT-RUSLAND: pagina 4]

WIT-RUSLAND

'Laten we gewoon niet bang zijn!'

[vervolg van pagina 1]

Gisteravond meldde de top van de Wit-Russische KGB op de televisie weer een verijdeld complot: een sabotageteam dat werd getraind door 'vier Arabieren en een lid van een speciale eenheid' wilde bommen plaatsen bij de protestbetoging en de autoriteiten de schuld geven. De KGB kondigt aan iedere betoger op te pakken en als terrorist te berechten, waarop minimaal 15 jaar cel staat. De pers ontvangt intussen een anonieme e-mail, waarin een 'goedwillende agent' waarschuwt dat de Vitebsk luchtlandingsdivisie morgen met scherpschutters paraat is. De politie zal waterkanonnen inzetten, 250 mensetende honden en granaten met een verlammend gas dat betogers in hun broek doet poepen. Aleksandr van Zoebr: 'Eerlijk gezegd word zelfs ik er bang van.'

Gelukkig biedt Loekasjenko niet alleen angst. Zo bestuurt de president in prime time een BelAZ zware truck en spreekt de pers toe. 'Dit is onze toekomst', zegt de president. 'Deze prachtige machines.' Waarna hij over de oppositie heen walst: 'Waarom kiezen zij de kleur blauw? Omdat het homo's zijn!' (lichtblauw is in Russisch slang voor homoseksueel) Donderdag ziet de Wit-Russische tv-kijker zijn president op een berg goudstaven zitten. Toen hij begon als president was de kluis van de Centrale Bank leeg, en nu? 'Tien miljard dollar aan valuta en 25 ton goud', antwoordt de president van de Centrale Bank. 'Ik blijf aan tot we 100 ton hebben', belooft Loekasjenko. In het huidige tempo dus tot 2035.

Zelfs naar Wit-Russische maatstaven is deze campagne bizar en extreem gespannen. Waarom? Alleen geautoriseerde opiniepeilingen zijn toegestaan in Wit-Rusland, en die geven Loekasjenko 60 tot 78 procent. Dat laatste, zo voorspelt analist Jaroslav Romanstjoek, wordt dan ook de uitslag. 'Met een opkomst van 85 procent.' Maar zelfs illegale peilingen geven hem nog 45 procent: een klein beetje stembusfraude is dus al genoeg.

Loekasjenko's betovering is nog niet uitgewerkt. Wit-Rusland is een antieke planeconomie met zo'n honderd profijtelijke staatsbedrijven die duizenden zieltogende kolchozen en fabrieken overeind houden. Tachtig procent van de economie is in staatshanden, het piepkleine midden- en kleinbedrijf zucht onder torenhoge belastingen. Romantsjoek: 'Als je alles netjes betaalt, lever je 121 procent van je winst in.' De helft van de economie verloopt daarom in de schemerzone.

Toch meldt Wit-Rusland al jaren een economische groei van ruim 7 procent, staat het gemiddelde salaris nu op een respectabele 218 dollar en zijn de inkomensverschillen klein. Loekasjenko biedt een armoedig, stabiel bestaan, en daarvoor is vooral het platteland hem dankbaar .

Maar naast gunstige prijzen voor olie, metaal, chemicaliën en kunstmest is de relatieve welvaart gebaseerd op vrijgevigheid van buurland Rusland, waarmee Wit-Rusland een douane-unie heeft. Rusland levert Wit-Rusland gas voor de afbraakprijs 56 dollar per 1.000 kuub. Romantsjoek: 'Poetin helpt Loekasjenko nog eenmaal, omdat hij vreest dat Wit-Rusland anders naar de EU afdrijft. Maar hij haat Loekasjenko en is zijn geduld kwijt.'

Wit-Rusland kost Moskou jaarlijks drie tot vier miljard dollar. In ruil daarvoor verwacht Moskou de Wit-Russische economie te mogen absorberen, maar Loekasjenko schendt alle afspraken en houdt de Russen buiten. Hij weert Russisch kapitaal in zijn industrie, stelt toetreding tot de roebelzone uit, steelt Russisch gas en weigert zijn olie-exportbeleid met Moskou te coördineren - Russische olieconcerns gebruiken zijn land nu als belastingparadijs. 'Het is tijd de vliegen van de gehaktballen te scheiden', zei Poetin onlangs over Wit-Rusland. Analisten voorspellen dat Moskou deze zomer het gastarief tot 80 dollar verhoogt.

Als zelfs Moskou niet te vertrouwen is, wordt het eenzaam voor de laatste dictator van Europa. Toch lijkt zijn val nog niet aanstaande. Bij elke 'kleurenrevolutie' in Oost-Europa is het gedrag van de hoofdstad essentieel, en in Minsk is Loekasjenko niet erg populair. In het geval van een grote massa betogers is de loyaliteit van zijn repressieapparaat dubieus. Romantsjoek: 'Maar die kritische massa is er nog niet. Dit is niet het eind, maar het begin van het eind. Je voelt dat de stemming omslaat.'

Dat voelt ook de oppositie. Die gaat ditmaal met twee serieuze kandidaten de verkiezingen in: wiskundige Aleksandr Milinkevitsj en ex-decaan Aleksandr Kozoelin. De eerste heeft de steun van de oude, gemarginaliseerde partijen en non-goevernementele organisaties. Kozoelin, de ontslagen decaan van de universiteit van Minsk, wordt vooral verteerd door rancune. Romantsjoek: 'In de praktijk is het een mooi duo. Milinkevitsj rationeel, kalm en vastberaden, Kozoelin agressief en emotioneel.' Hoewel de mannen op leeftijd zijn, opereren ze als een variant op het oranje koppel Joesjenko-Timosjenko dat in het buurland Oekraïne de oranjerevolutie ontketende.

Het omslagpunt was een kwartiertje Kozoelin op staatstelevisie. In november nam het parlement een wet aan die het verspreiden van laster over de president tot een misdaad maakte. Toch sprak Kozoelin op de tv ijskoud over doodseskaders en diefstal door de president en zijn zonen. Het was een schok voor dit geïsoleerde, van informatie verstoken land. Sindsdien wordt de spreektijd van de oppositie gecensureerd.

In een stampvolle bioscoopzaal Elektron treden de oppositiekandidaten vrijdag samen op. Milinkevitsj zet kalm zijn programma uiteen, Kozoelin neemt opgewonden de president onder vuur. De tweede en de derde rij van de zaal zitten vol zwijgzame skinheads die in hun kraag wegduiken als ze gefilmd worden. Hooligans, denkt de een. Oproerpolitie, de ander. Desgevraagd noemen ze zichzelf studenten. 'Filosofie zeker', schampert een dame. De jongens moeten de aanwezigen er kennelijk aan herinneren wie ze morgen op de straten van Minsk met knuppels en traangas tegenover zich vinden.

'Ik ben niet bang, laten we gewoon niet bang zijn!', zegt Kozoelin. 'We gaan de straat op met blauwe ballonnen, met confetti. Neem uw kinderen mee, uw ouders. Glimlach.' Waarna hij zijn familie naar voren haalt. 'Ben jij bang?', vraagt Kozoelin zijn driejarige kleinzoon. 'Ik ben niet bang', fluistert hij. 'Wij gaan betogen!' roept Kozoelin. Een schaamteloze truc, maar er gaat een rilling door de zaal.