Open en duidelijk, polariseren in het midden

Vandaag begint hier een nieuwe wekelijkse rubriek over politiek en openbare besluitvorming in Nederland, door een oud-correspondent die de Britse, Franse en Amerikaanse versies van de democratie volgde. Dramatische wolkenluchten, zo nu en dan een bui, daarna opklaringen.

Tekening Siegfried Woldhek Woldhek, Siegfried

De één leest nu Bill Clintons autobiografie My Life, en geniet er van. De ander kijkt uit naar een afspraak over tien dagen met de vorige Amerikaanse president. Eén inspiratiebron omspant de bandbreedte van de Nederlandse politiek.

Mark Rutte en Wouter Bos hebben er zin in. Tenzij het CDA tijdig uit zijn gemeenteslaapje ontwaakt, maken de VVD onder frisse leiding en de PvdA onder onveranderd frisse leiding zich op voor een levendig treffen. Het kunnen mooie verkiezingen worden.

De nieuwe Tweede Kamer wordt over veertien maanden gekozen, of zoveel eerder als de coalitiepartners elkaar moe zijn. Wouter Bos rekent niet op vervroegde verkiezingen, maar hij houdt er wel rekening mee.

Het waren gemeenteraadsverkiezingen vorige week, maar traditiegetrouw werd landelijk campagne gevoerd en werden landelijk conclusies getrokken. Opiniepeiler Maurice de Hond had daar tegen gewaarschuwd: de opkomst is altijd lager dan bij Kamerverkiezingen en dat treft SP en GroenLinks meer dan het CDA, de verwachte implosie van de plaatselijke partijen zou landelijke partijen schijnwinst bezorgen.

Het belette niemand plaatselijke lijsttrekkers die dachten dat zij het goed/slecht hadden gedaan, uit hun droom te helpen. De uitslag is bekend. De dasloze Wouter Bos (PvdA) en de dasloze Jan Marijnissen (SP) wonnen de gemeenteraadsverkiezingen. Dasdrager Jozias van Aartsen (VVD) verloor de gemeenteraadsverkiezingen. Ook hij was geen raadskandidaat, maar hij trad af als fractievoorzitter van de VVD in de Tweede Kamer.

Jan Peter Balkenende (mét) werd genoeg het marktplein opgekruid om voor het CDA de gemeenteraadsverkiezingen te verliezen, maar hij blijft premier. En Lousewies van der Laan (zonder) incasseerde een 'ronduit pet'-uitslag, de tiende opeenvolgende nederlaag van D66. Zij bleef - zes Kamerleden moeten zuinig zijn met grote gebaren.

In Amerikaanse termen was het een primary voor de Kamerverkiezingen. De VVD verbond er subiet conclusies aan: Van Aartsen trok zich in het holst van de nacht terug. De vier VVD-bewindslieden (Zalm, Kamp, Verdonk en Hoogervorst), die allemaal wel eens een gedachte aan het partijleiderschap hebben gewijd, kwamen de ochtend na de uitslag bijeen en gaven hun zegen aan de politiek meest getalenteerde uit hun partij.

Niets belet een behoudende VVD'er als Kamp zich op het laatste moment toch nog kandidaat te stellen, maar voorlopig is de weg vrij voor staatssecretaris Mark Rutte - ook met open bloes sinds hij in '98 ontdekte dat bij zijn vorige baas, Unilever, geen dresscode bestaat. Hij verklaarde zich bereid in 2007 als lijsttrekker op te treden. Weliswaar had Rutte net de campagne geleid die de VVD 10 procent van haar zetels kostte, maar de coalitiepartners hadden 17, respectievelijk 30 procent verloren. Bovendien had de VVD zich (volgens interne peilingen) teruggevochten van zwaarder verlies dat in februari nog werd aangekondigd. In juli kiest de partij de nieuwe voorman.

Wouter Bos, die de PvdA heeft gered uit het diepe dal van de post-Fortuyn-Kamerverkiezingen van mei 2002, is niet onder de indruk van dat winstnederlaag-verhaal van de VVD-top. 'Als zij dat nodig hebben om weg te komen met een verlies, best. Hij [Rutte] was toch de leider van het verlies', zegt Bos, die vandaag op reis gaat naar India. Daar verwacht men hem overigens mét das, een verzoek dat hij zal respecteren, zoals hij de koningin ook nooit in openbosbloes tegemoet treedt.

Is de VVD gevaarlijker nu die partij ook dasloos de arena instapt? 'Ik zal politieke tegenstanders nooit onderschatten. Hij is een heel capabele jongen', zegt Bos. 'Het gevaar wordt overigens niet bepaald door de das, maar door de vraag of hij het kabinetsbeleid verdedigt en of hij er vier jaar mee verder wil gaan, en door de manier van campagnevoeren. Als zij doorgaan met PvdA-bashing, des te beter. Dat heeft ons geen windeieren gelegd.'

De kans is reëel dat die wens wordt verhoord. Het campagneteam onder leiding van Rutte heeft bewust gewaarschuwd voor rode colleges in Nederlandse steden, voor Bos als vertegenwoordiger van 'het verdelen van de bestaande koek', een mentaliteit die leidt tot invoering van 'jaloeziebelasting'. Men is er in de VVD-leiding van overtuigd dat met die harde confrontatie het ergste verlies is afgewend. Rutte is daar steeds open en duidelijk over geweest.

Eén ding zal Wouter Bos over anderhalve week in Londen niet aan Bill Clinton vragen: wat te doen met een achterban die voor tweederde op een links kabinet hoopt, terwijl er voor de PvdA misschien meer te regeren valt met het CDA. In Amerika worden coalities gebouwd op rijke ondersteuners, losse issues, optelsommen van regio en ras. Voorlopig houdt Bos het bij: niet meedoen aan wie-met-wie spelletjes. 'Coalitiegepraat is kaasstolpgedrag. De mensen moeten weten waar je voor staat. Wij hebben goede ervaringen met het uitdragen van hoe het anders had gekund in dit land. Dat wil ik maar volhouden.'

Eind vorige week peilde Maurice de Hond al bijna even veel steun voor Rutte als voor Bos, binnen én buiten de eigen partij, twee troeven die Van Aartsen steeds ontgingen. Nu Van Aartsens poging de VVD een wat steviger ideeënpakket mee te geven voorlopig is gestrand, wordt Ruttes meesterproef of hij de winkeliersvleugel én de meer principiële liberalen een goed gevoel kan geven. Tussen de twee hoofdgladiatoren wordt het een tijd van met open bloes en duidelijke taal polariseren in het midden.

Redacteur van NRC Handelsblad