Onmogelijk om altijd schone handen te houden

Sinds april is de geheime missie van Nederlandse commando's in Zuid-Afghanistan gaande. Wat doen ze daar? Over omstreden aanhoudingen en ambtelijke waarschuwingen.

Kandahar, Zuid-Afghanistan. Nederlandse commando's, die het afgelopen jaar meededen aan de strijd tegen Al-Qaeda en de Talibaan (Operatie Enduring Freedom) demonsteren eind augustus 2005 voor de verzamelde pers hun vuurkracht. Foto's Steven Derix Derix, Steven

Voor minister Henk Kamp (Defensie, VVD) kan het nieuws op geen slechter moment komen. Het is donderdag 2 februari, de dag van het Kamerdebat over de aanstaande missie van 1.200 Nederlandse militairen naar Uruzgan. De afgelopen dagen is er hoogoplopende politieke spanning geweest. Coalitiepartner D66 ligt dwars en het is lange tijd onzeker of de PvdA zal instemmen met de missie. Gelukkig heeft fractievoorzitter Wouter Bos laten doorschemeren ',dat het de goede kant uitgaat'. Maar, weet Kamp, er moet geen kink in de kabel komen.

Die kink dreigt nu. De vorige avond is gebleken dat een kapitein van het Korps Commandotroepen een USB-stick in een huurauto heeft laten liggen. Twee jongens vonden de informatiedrager en speelden de inhoud door aan RTL en SBS Actienieuws. Er blijkt informatie op te staan over de geheime missie van Nederlandse commando's in Zuid-Afghanistan. Sinds 18 april vorig jaar zijn, in het kader van de Amerikaanse operatie Enduring Freedom, 165 special forces actief rond Kandahar. Het uitlekken van de USB-stick is, zeker nu, een uiterst vervelende affaire voor Defensie.

In de eerste plaats is het gênant ten opzichte van de Verenigde Staten. Door knulligheid van een Nederlandse militair liggen er nu geheime Amerikaanse gegevens op straat. In de tweede plaats geeft de USB-stick informatie over de 'modus operandi' van de Nederlandse commando's. Het gaat om gevoelige zaken, die het Uruzgan-debat danig in de war kunnen schoppen - vooral als het gaat om de opstelling van de PvdA. De sociaal-democraten waren destijds tegen de missie van de commando's omdat ze bang waren dat Nederlandse militairen betrokken zouden kunnen raken bij de aanhouding van Al-Qaeda strijders of Talibaan. De behandeling van hen door de VS is omstreden (zie kader). Voor de NAVO-missie in Uruzgan heeft minister van Buitenlandse Zaken Bot (CDA) daarom een speciaal verdrag gesloten met de regering-Karzai: alle gevangenen gaan naar de Afghaanse autoriteiten, niet naar de Amerikaanse.

Vlak voor het Uruzgan-debat moet de discussie over de gevangenen niet opnieuw oplaaien. 'Van mijn voorbereiding op het Kamerdebat is gistermorgen (donderdag) weinig terecht gekomen'', schrijft Kamp de volgende dag op zijn weblog. Toch lukt het de minister de schade over de USB-stick te beperken. De media-aandacht richt zich vooral op het feit dát er is gelekt. Over de informatie die op de USB-stick staat, gaan slechts algemeenheden rond.

In het debat speelt de affaire nauwelijks een rol. De missie naar Uruzgan gaat door: afgelopen week vertrokken de eerste kwartiermakers richting Afghanistan. De missie van de commando's loopt in april af. Maar wat hebben die 'special forces' het afgelopen jaar gedaan?

Defensie heeft er nooit veel over willen zeggen. Kamp meldde de Kamer dat de missie vooral zou draaien om het uitvoeren van 'verkenningen'' en het verzamelen van 'inlichtingen''. Eventueel, zei hij, zouden de commando's ook voor ,,gevechtsacties'' kunnen worden ingezet. Wat voor acties dat precies waren, wilde Kamp niet zeggen. Ook over eventuele gevangenen werden geen details gegeven. Minister Bot zei slechts dat er 'goede afspraken met de bondgenoten waren gemaakt''. In augustus organiseerde Defensie een persreis naar Kandahar. Daar meldden de commando's dat er van 'gevechtsacties'' nog geen sprake was geweest. Daarna bleef het maandenlang stil rond de missie.

Tot 24 januari. Dan brengt Defensie een kort persbericht uit. De special forces zijn betrokken geraakt bij een 'schietincident''. Een 'verdacht voertuig' is ingereden op een Nederlandse patrouille. Bij het daaropvolgende vuurgevecht is één Afghaan gedood en zijn er twee gewond. De gewonden zijn 'opgenomen in een hospitaal in Kandahar'', aldus het persbericht.

Later komt meer informatie naar buiten. Dat gebeurt omdat Kamerlid Farah Karimi (GroenLinks) schriftelijke vragen stelt. Het 'hospitaal' blijkt een militair ziekenhuis van het Amerikaanse leger. De twee Afghaanse gewonden zijn na het schietincident 'door Amerikaanse militairen afgevoerd en als gevangene aangemerkt''. Van enige 'gevangenneming'' door Nederlanders is geen sprake geweest, benadrukt Kamp. De commando's hebben de gewonden dus ook niet 'overgedragen'. Wat hij daarmee bedoelt, wil Kamp niet zeggen - ook niet na een tweede vragenronde van Karimi.

Er is meer dat Kamp niet aan de Kamer meldt. Volgens betrouwbare defensiebronnen zijn er nog vier Afghanen betrokken bij het schietincident. Deze mannen hebben zich overgegeven aan de Nederlanders. Daarna zijn de mannen bij het Amerikaanse hoofdkwartier aangemeld als 'OMF': opposing militant forces - Al-Qaeda of Talibaan. Een Amerikaanse helikopter heeft ze opgepikt. Over hun lot is niets bekend.

Het is niet de enige keer dat Afghanen door Nederlandse 'tussenkomst' in Amerikaanse of Afghaanse detentie zijn gekomen. Zo is er, met betrokkenheid van Nederlandse commando's, rond de kerst een groepje drugssmokkelaars opgepakt. Deze zijn uitgeleverd aan de Afghaanse politie. En er is nog een incident geweest, zo bevestigt minister Kamp afgelopen woensdag tijdens een vertrouwelijk overleg met de Kamer. Maar details weigert hij te geven. Volgens defensiebronnen gaat het om een groepje Talibaan-strijders dat in Amerikaanse detentie is terechtgekomen.

Juist dit is op het departement al langer een omstreden onderwerp. Ambtenaren van zowel de Directie Juridische Zaken als de Directie Algemene Beleidszaken hebben het voor de minister op papier gezet: als er verdachten, door Nederlandse inzet, in Amerikaanse handen komen, bestaat het risico dat Nederland in strijd met het internationale recht handelt.

Kamp heeft met het probleem geworsteld. Maar, zo laat hij zich wel eens in vertrouwen ontvallen, het is onmogelijk om altijd schone handen te houden. En dus zijn er procedures bedacht die moeten voorkomen dat Nederlandse militairen juridisch aansprakelijk kunnen worden gehouden. Zo is in de Nederlandse Rules of Engagement voor de missie opgenomen dat het 'aanhouden' van verdachten niet tot de verantwoordelijkheid van de Nederlanders behoort. Daarom, benadrukken defensiebronnen, mag ook niet worden gesproken van het 'overdragen' van gevangenen. Daarmee zou al een te grote Nederlandse verantwoordelijkheid worden gesuggereerd.

Terug naar de informatie op de USB-stick, die met deze informatie meer inzichtelijk wordt. Een van de documenten op die stick is een power point-presentatie van 10 oktober 2005. Die werd gegeven aan de commandant van de laatste groep commando's toen die in Afghanistan aan het werk zou gaan. In de presentatie wordt ingegaan op verschillende procedures van Enduring Freedom waar de Nederlanders mee moeten werken. Eén van de procedures heeft de afkorting PUC: person under control. Eventuele gevangenneming ('detaining', staat in de presentatie) moet meteen aan het Amerikaanse hoofdkwartier worden gemeld. 'Betrekken van ANP'' (de Afghaanse Nationale Politie), staat er in het Nederlands bij. Die moeten de arrestaties verrichten als het om 'gewone' criminelen gaat.

De informatie op de USB-stick is in meer opzichten interessant, al is die alleen goed te ontcijferen met hulp van militaire deskundigen. Uit de stukken blijkt dat de Amerikanen verschillende veiligheidsniveau's, 'levels', hanteren. De omschrijvingen van deze veiligheidsniveau's verschaffen meer duidelijkheid over wat Kamp bedoelde toen hij stelde dat de missie vooral zou draaien om het uitvoeren van 'verkenningen'', maar dat Nederlanders ook voor 'gevechtsacties'' konden worden ingezet.

Verkenningen uitvoeren, zo valt op te maken, vallen onder 'level 0'. 'Level 1' is voor operaties op een hoger veiligheidsniveau, blijkt uit de presentatie - en daarbij gaat het bepaald niet om het 'vergaren van inlichtingen', maar om ,,doelbewuste offensieve operaties die tot doel hebben ACM (anti coalition militants, een andere afkorting voor Al Qaeda- of Talibaan-strijders) te doden of gevangen te nemen''. ,,To kill or to capture'', staat er letterlijk in het Engels. 'Level 2' geldt voor operaties met een nóg hoger risico. Dan is er kans op 'collateral damage'', op een 'ongewenste mediagebeurtenis'', of op 'ongewenste politieke of strategische gevolgen''. De presentatie legt precies uit hoe de Nederlanders een dergelijke operatie moeten plannen.

Hoe vaak zijn de commando's het afgelopen jaar betrokken geweest bij deze operaties? Diverse bronnen vertellen dat het niet vaak is gebeurd; het gebied waar men opereerde was betrekkelijk rustig. Dat zou verklaren waarom ook Kamp eerder de Kamer schreef dat er tot en met augustus geen 'gevechtsacties'' waren uitgevoerd.

Maar aanhoudingen waarbij niet geschoten wordt, vallen daar waarschijnlijk niet onder. Hoeveel Afghanen zijn er het afgelopen jaar na betrokkenheid van Nederlandse special forces in Amerikaanse detentie terechtgekomen? Defensie wil geen commentaar geven. Maar dat de missie van de commando's in ieder geval verder ging dan het uitvoeren van 'verkenningen'' en verzamelen van ,,inlichtingen'' staat vast. Dat details daarover geheim moesten blijven ook. Zeker op die donderdag 2 februari, de dag vóór het Uruzgan-debat.

    • Steven Derix Joost Oranje