'Een beetje geduld, bijbouwen en we zijn klaar'

Na twaalf jaar wethouder Stedelijke Ontwikkeling te zijn geweest, houdt Duco Stadig er mee op. Hij kijkt tevreden terug: voor zijn opvolger is er niet zo veel te doen. Ook over de doorstroming op de Amsterdamse woningmarkt maakt hij zich geen zorgen. 'Mensen zeggen: ik wil in het centrum wonen en niet duur. Ja, dan moet je jaren wachten. Maar waarom gaan ze niet in Purmerend wonen?'

IJburg Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 050513 Boyer, Maurice

In zijn werkkamer op het stadhuis in Amsterdam hangt een enorme kaart van de hoofdstad. Wethouder Duco Stadig (58) staat er voor en wijst. Daar kan nog wel gebouwd worden. Daar misschien. Maar veel mogelijkheden voor uitbreiding van de stad zijn er niet. De groene vlekken zijn schaars. Toch moeten er woningen bij. Want Amsterdam heeft een groot tekort aan woningen en bouwen is volgens Stadig de enige oplossing.

De vlekken waar na 2010 woningen moeten komen, mogen zijn opvolgers zoeken. Stadig stopt na twaalf jaar als wethouder Stedelijke Ontwikkeling. Als hij op de kaart van Amsterdam kijkt, ziet hij ook een deel van zijn erfenis. IJburg, de nieuwe stadswijk op kunstmatige eilanden in het IJmeer, waar over een jaar of negen 18.000 woningen moeten staan. De ontwikkeling van de Zuidas, waar voor miljarden een woon- werkgebied van 'internationale allure' gebouwd wordt. En de Bijlmer, waar de flats tegen de vlakte gingen en werden ingeruild voor koopwoningen.

Stadig kijkt tevreden terug. Anderen hebben het altijd maar over de woningmarkt in Amsterdam die op slot zit. Hij zegt dat er de laatste jaren aardig is bijgebouwd. Starters die geen woning kunnen krijgen? Onzin. Mensen leggen de lat te hoog. 'Het is niet moeilijk om snel een huis te vinden. Het is wel moeilijk een huis te vinden dat aan al je eisen voldoet.' De middenklasse die de stad verlaat? Natuurlijk verloop, zegt Stadig. 'Er gaan mensen weg, er komen mensen bij.'

Stadig ziet zichzelf als een echte 'bestuurder', die twaalf jaar namens de PvdA bezig was met plannen en de uitvoering. Vraag hem niet naar anekdotes over zijn politieke loopbaan. Hij praat in dossiers, en steekt er het liefst een pijp bij op. Dan gebruikt hij woorden als herstructurering, structuurplan, bodemsaneringsprojecten en groot onderhoud aan het erfpachtstelsel. Hij is van de inhoud, zegt hij zelf. Over de bestuurlijke crisis over de verkoop van het Shell-terrein die hem een paar jaar geleden bijna de kop kostte, zegt hij: 'Dat was even spannend.'

Hij heeft een hekel aan de vorm. Procedures, regels - dat noemt hij vorm. Obstakels die hij als bestuurder niet kan gebruiken. En de vorm is steeds belangrijker geworden, stelt Stadig terugblikkend. Neem al die burgers die maar bezwaren blijven indienen tegen plannen van de overheid. Hij wordt er moe van, heel moe. 'De burger heeft te veel rechten. De democratie is doorgeschoten.'

Hij noemt IJburg. Eerst was er een referendum of het wel door moest gaan. De meerderheid stemde tegen. Dat mag. Gelukkig voor Stadig was de opkomst niet hoog genoeg, waardoor de plannen toch door konden gaan. Toen kwam het eerste bestemmingsplan. En hup, de bezwaarschriften stroomden binnen, vaak van dezelfde mensen die bij het referendum ook tegen stemden. De bezwaarschriften werden behandeld en na talloze, tijdrovende procedures verworpen. Op naar het volgende bestemmingsplan. Weer bezwaarschriften, van dezelfde mensen. Dat is toch democratie?

Nee, zegt Stadig. 'Democratie is dat je een groep mensen kiest die belangen afweegt, vaak tegengestelde belangen, en dan een beslissing neemt. Maar langzamerhand krijg je de situatie dat de overheid beslissingen neemt en burgers zich vervolgens suf procederen om de zaak tegen te houden. Ze grijpen alles aan.'

Geeft u eens een voorbeeld.

'De luchtkwaliteit, dat is het instrument dat actievoerders de laatste tijd ontdekt hebben. Als ze tegen een plan zijn, roepen ze dat er niet goed naar de gevolgen voor de luchtkwaliteit is gekeken. De kans is groot dat je weer opnieuw naar de plannen moet kijken. Niet dat het ze werkelijk om de luchtkwaliteit gaat. Vaak gaat het om hele andere dingen, zoals geluidsoverlast. Of mensen willen niet dat tegenover hun huis een nieuw gebouw komt omdat ze dat lelijk vinden en roepen dan: luchtkwaliteit. Dat is oneigenlijk gebruik. Dat moet verboden worden.'

Maar de overheid heeft burgers die instrumenten toch in handen gegeven, al die mogelijkheden om bezwaar aan te tekenen?

'Dat klopt. De overheid probeert overal aan de veilige kant te zitten. Zoals bij de energieprestatie-normering. We moeten energiezuinige huizen bouwen. Tegenargumenten doen er vervolgens niet meer toe. De woningen worden namelijk zo goed geïsoleerd dat de bewoners allemaal airco kopen en dat kost weer vreselijk veel energie. Dat argument wordt dan genegeerd.

'Dat soort maatregelen worden bedacht omdat we in een risico-samenleving zitten. Maar het is niet zo dat er meer risico's zijn, we lopen juist veel minder risico's dan vroeger. We maken alleen overal een punt van. Alles wat risico's oplevert, wordt uitvergroot. Burgers willen een risicoloos bestaan en de politici zeggen dan: dat regelen we. En dat proberen ze dan met allerlei regels en normen. Er moeten geen schadeclaims komen en dus wordt alles dichtgeregeld. Zo kun je dus niet meer besturen.'

Bij IJburg keurde de Raad van State in 2004 het bestemmingsplan voor de tweede fase af omdat er niet voldoende was gekeken naar de gevolgen voor het milieu. Dat heeft toch niets met vorm te maken, maar met het belang van het milieu tegenover woningbouw?

'Dat is dus niet zo. We hadden wel goed gekeken naar de zeldzame vogeltjes (kuif- en toppereend, red.), alleen de manier waarop was volgens de Raad van State niet goed. Bovendien was een groot deel van de vogeltjes al verdwenen. Daardoor was er eigenlijk geen sprake meer van dat IJburg een speciale beschermingszone vormde. Alleen: als een gebied eenmaal die status heeft, dan kun je dat niet meer veranderen.

'Maar goed, de Raad van State wilde precies weten wat de effecten voor de vogelstand waren. Want tijdens het opspuiten van een eiland worden mosselen bedekt met slib en vogels eten die mosselen. Dat hadden we wel berekend, maar het was nog niet helemaal zeker. Dat weet je nooit als je iets gaat aanleggen. Dus werd het plan afgekeurd.

'Toen hebben we bedacht om een damwand om het eiland heen te leggen. Zodat je precies weet waar het slib terechtkomt en wat het effect op de vogelstand is. Iedereen blij. Na de aanleg wordt de damwand weer weggehaald. 20 miljoen euro weggegooid met een damwand, voor vogeltjes die voor het merendeel al verdwenen waren. Dat noem ik vorm.'

Ander onderwerp. De woningmarkt in Amsterdam was het belangrijkste thema bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen. Er zijn te weinig betaalbare koopwoningen en te veel sociale huurwoningen die voor een groot deel bezet worden door mensen die daar geen recht op hebben. Maar volgens u zit de woningmarkt niet op slot. Anderen zien het verkeerd?

'Er zijn vorig jaar heel veel woningen verkocht. De nieuwbouw komt ook echt op gang. Daar trekken mensen in, die bestaande woningen achterlaten. Hoezo er beweegt niets? In het begin werden op IJburg te veel dure woningen gebouwd, voor de top, maar dat is veranderd in woningen van omstreeks de drie ton. Dat is ook niet echt de middenklasse, maar daar hebben we de Amsterdamse Middensegment Hypotheek voor, waarbij de gemeente een aflossingsvrije en nagenoeg renteloze lening geeft als deel van de hypotheek voor nieuwbouwwoningen. Heb geduld en met de woningmarkt komt het wel goed.'

Maar er zijn enorme wachtlijsten voor huurwoningen in Amsterdam. Acht jaar is geen uitzondering. En volgens u is er weinig aan de hand?

'Zolang er meer mensen in Amsterdam willen wonen dan er woningen zijn, moet je wachten. Maar verder kun je in de regio Amsterdam zonder te wachten een huis krijgen. Maar ja, zo denken mensen niet.

'Als je hoge eisen stelt, wordt het moeilijk. Iedereen zegt: ik wil in de Pijp wonen of in Oud-West. Dat is lastig, ja. Maar als je kijkt naar Geuzenveld of Zuidoost, is het niet zo moeilijk. Mensen leggen de lat gewoon te hoog. Ze zeggen: ik wil in het centrum wonen en niet duur. Ja, dan moet je jaren wachten. En eengezinswoningen hebben we ook niet veel in Amsterdam. Maar waarom gaan ze niet in Purmerend wonen? Dan pak je elke ochtend de bus. In een half uur ben je in Amsterdam. Dat is net zo ver als Geuzenveld.'

Dat kunt u wel zeggen, maar veel mensen willen niet in Geuzenveld of de Bijlmer wonen. Het is ver, vies en ouders moeten er niet aan denken hun kinderen daar op school te doen.

'Dat begrijp ik niet. De Bijlmermeer is echt prachtig geworden, ik ben echt trots op de vernieuwing daar. Als ik jaren terug daar uit de metro stapte, stonk het naar pis, het was donker en ik was bang dat achter elke pilaar een enge man stond om me te beroven. Niemand wilde daar blijven wonen. Er stond ontzettend veel leeg. En er stond te veel van hetzelfde. Toen is in 1993 besloten om te slopen en duur te renoveren. Het verhaal ging toen dat we de zwarten er uit wilden slopen. Dat zou de verborgen agenda zijn. Sloop de goedkope flats, zet er dure huizen neer en je bent de zwarten kwijt, dat idee.

'Het ene is gelukt en het andere is niet gebeurd. Mensen blijven er nu wonen en de zwarten zijn niet verdreven. Bovendien is er een soort Surinaamse middenklasse ontstaan die eengezinswoningen heeft gekocht.'

Je kunt ook zeggen dat er een enorme kapitaalvernietiging heeft plaatsgevonden.

'Dat klopt. Maar slopen was de enige oplossing. Achteraf kun je zeggen dat we Bijlmer nooit hadden moeten bouwen.'

Diezelfde kapitaalvernietiging vindt nu ook plaats in de Westelijke Tuinsteden. (Zie kader)

'Ja, maar je krijgt er ook veel voor terug. In Parkstad, de Westelijke Tuinsteden zie je ook dat er nu een soort Marokkaanse middenklasse ontstaat. Dat is een emancipatieproces. Er worden ook heel veel woningen van corporaties verkocht, van zo rond de 150.000 euro. Die mensen wonen daar dan een jaar of acht in en groeien dan weer door.'

Ja, zullen mensen zeggen, die Stadig heeft makkelijk praten, hij woont zelf in een prachtig huis in chic Oud-Zuid.

'Wat is dat nou voor onzin. Ik heb daar in de jaren tachtig een huis gekocht, toen daar nog niemand wilde wonen. En in de jaren daarna is de waarde van de huizen gestegen en is Oud-Zuid uitgegroeid tot de wijk die het nu is. Dat proces zie je ook met andere, tot voor kort minder populaire delen van de stad. Bos en Lommer, de Baarsjes, daar gebeurt het nu. De huizen zijn daar nog betaalbaar, ook voor starters. Er ontstaat een middenklasse en over tien jaar zijn dat bloeiende, populaire stadsdelen.'

Als er volgens u weinig problemen zijn en bijbouwen en geduld genoeg zijn, waarom wil minister Dekker dan de huurmarkt liberaliseren? Zij ziet ook problemen die er niet zijn?

'Dekker had een probleem en een overtuiging. Het probleem was dat ze 250 miljoen euro moest bezuinigen op de huursubsidie en haar overtuiging is dat liberalisering het beste is voor de huurmarkt. Daarom zit ze ook bij de VVD. Ze had eerst het plan om alle huren te verhogen, want er werd te weinig verhuisd en zo zou je de boel lekker los krijgen, dacht ze. Dat plan stelde ze bij, zodat de zittende huurders beschermd worden. Die blijven dan natuurlijk zitten en dan krijg je nog geen doorstroming.'

Maar wat moet je dan doen tegen scheef wonen, al die mensen met een hoog inkomen die in een sociale huurwoning zitten?

'Ik vind dat helemaal geen probleem. Van mij hoeven we er niets aan te doen. We willen toch graag gemengde wijken? Als je al die scheefwoners eruit haalt, blijven er alleen maar lage inkomens over. Dat lijkt me geen goed idee.'

Waarom laat u die scheefwoners dan niet meer betalen? Dan hoeven ze niet te vertrekken.

'Daar ga ik niet over. Dat moeten corporaties doen. En die vinden dat lastig en ingewikkeld. Dan moeten ze een heel nieuw systeem opzetten. Bovendien komen lange wachtlijsten niet door dat scheefwonen. Er willen gewoon te veel mensen in Amsterdam wonen. Dus de enige oplossing is bijbouwen.'

Zo te horen laat u de stad mooi achter. Wat moet u opvolger doen?

'We zijn nu bezig met projecten die we tien, twaalf jaar geleden op de rails hebben gezet. Daarom zijn er ook niet zo heel veel politieke discussies. Die heb je in de voorbereiding gehad.

'Nu zijn we bezig met de uitvoering, zoals de Noord-Zuidlijn. Daarbij hebben we één keer in het half jaar een kostenoverschrijding, wat veel ophef geeft. Maar over extra kosten is niet veel politieke discussie mogelijk. Daar moet je gewoon geld voor zoeken. Mijn opvolger heeft de komende jaren nog wel genoeg aan die huidige projecten. Over vijf of zes jaar mogen zij weer nieuwe projecten gaan verzinnen voor de problemen die er dan zijn.' Wilt u reageren? Mail uw reactie naar zbrieven@nrc.nl of schrijf het Zaterdags Bijvoegsel, Postbus 8987, 3009 TH Rotterdam