Dieper, breder, sneller

Trivium, tweetalig onderwijs, verbreding of versnelling. Tal van scholen bieden leerlingen méér dan het gemiddelde.

Lenneke van der Burg

Leraar Jan Verweij bedacht en geeft het vak Trivium aan 2 atheneum op het St. Odulphuslyceum in Tilburg. Foto Jonathan Vos Jan Verweij geeft les op het St. Odulphuslyceum in Tilburg. In het door hem bedachte vak Trivium (filosofie) Door Jonathan Vos Vos, Jonathan

'Alle kikkers dragen een hoed. Ik ben een kikker. Ik draag een hoed', formuleert Joep le Bon (13) uit klas 2 athenaeum van het St. Odulphuslyceum in Tilburg, zelfverzekerd. De opdracht van zijn leraar Jan Verweij luidt: bedenk een syllogisme dat geldig is maar onwaar op grond van de coherentietheorie. Als u dit te moeilijk vindt en bijna afhaakt, klas 2 atheneum verblikt of verbloost niet bij zo'n opdracht.

Op een druilerige, sombere morgen, in een noodlokaaltje waar de leerlingen net niet bij elkaar op schoot zitten, vonkt de les van filosoof, neerlandicus en historicus Verweij. Want de leerlingen weten inmiddels na een half jaar les in het nieuwe vak Trivium dat een syllogisme een redenering is die kan kloppen, zonder dat die noodzakelijk waar is. Ook hebben ze geleerd de waarheid van een stelling vast te stellen op grond van verschillende theorieën. Vingers, veel vingers om dit uit te leggen: De coherentietheorie betekent dat iets waar is als het past binnen wat men al voor waar houdt.' Maar een redenering kan ook waar zijn, als het werkt of als die overeenkomt met de waarneembare werkelijkheid.'

Verweij leidt de discussie, legt uit, inspireert: Klassikaal lesgeven is intensief, maar ik vind het zo makkelijk ze altijd maar zelf aan het werk te zetten.' Moet hij zich nog bewijzen? Trivium is echt zíjn vak, zíjn methode, zíjn titel. Verweij: De naam Trivium, drievoudige weg, komt van de oude Romeinen. Het vak bestaat uit grammatica, logica en retorica: die indeling heb ik aangehouden.'

druk en lastig

Twee jaar draait het vak nu op het St. Odulphuslyceum. Behalve op het gebied van taal leren de leerlingen ook analytisch denken met wiskunde. Dat is de zogenaamde B-logica. Vier uur per week gaan de leerlingen van 2 atheneum de diepte in. Bernadette Renne, coördinator bovenbouw en voorzitter van de onderwijscommissie legt uit: Wij signaleerden een probleem bij de tweede klas. De leerlingen waren druk en lastig. Natuurlijk is er de puberteit, maar we zochten het ook bij ons zelf. Is ons onderwijs te saai? Waarom pakt het niet meer? Ontbreekt er iets?'

De commissie zocht het antwoord in verdieping. Bewust niet in projectmatig onderwijs. Renne: Met projecten moet je oppassen dat je onderwijs niet verzandt in een soort veredeld fröbelen. Het hoeft niet allemaal leuk te zijn. Leerlingen moeten ook langere tijd bij iets stil kunnen staan. Je moet ze leren zich ergens in vast te bijten. Een complex probleem heb je niet een, twee, drie opgelost. Dat vergt tijd en logisch nadenken.'

De school koos ervoor de twee verdiepingsvakken aan álle leerlingen van 2 athenaeum aan te bieden en niet alleen aan een select groepje bollebozen. Bernadette Renne: In principe willen kinderen leren. Ook de grote middenmoot. Je moet ze alleen uitdagen en prikkelen. Zorgen dat ze niet lui achterover leunen en denken: het zal allemaal wel.'

engels

In dit opzicht valt het St. Odulphuslyceum op. Veel andere scholen geven de verdieping aan een selecte groep leerlingen. Latijn en Grieks op het gymnasium is de traditionele optie voor bollebozen. Maar scholen beginnen zich steeds meer te profileren. Tweetalig Onderwijs bijvoorbeeld (TTO) groeit enorm. In een periode van nog geen 20 jaar zijn er al meer dan 80 scholen waar deze onderwijsvariant bestaat. In het TTO krijgen de leerlingen in de onderbouw de helft van de vakken in een andere taal aangeboden, meestal Engels. In de bovenbouw blijven ze zich, door uitwisselingen en extra activiteiten, meer dan gemiddeld bezig houden met Engels en worden een aantal vakken nog steeds in het Engels gegeven. Aan het eind van hun schoolloopbaan gaan de leerlingen op voor het internationaal erkende IB examen Engels.

Leerlingen worden voor het TTO geselecteerd op grond van prestaties en soms ook motivatie. Ouders betalen tussen de 400 en 800 euro per jaar extra. Toch wil Anne Maljers van het Europees Platform, dat de organisatie van het TTO in opdracht van het Ministerie coördineert, niets horen van een nieuwe, financiële elite: Als het extra lesgeld een probleem is, hebben scholen daar wel potjes voor. Ik gebruik liever de term intellectuele elite. Scholieren in het TTO zijn echt de kinderen die iets meer kunnen én willen.'

Het zijn exact de woorden die Tom van Veen, docent Engels en conrector op het Amsterdams Lyceum in Amsterdam gebruikt. Zijn school biedt de getalenteerde leerling Fast Lane English: van klas 1 tot 6 extra Engels. Of Spaans of Italiaans. Van Veen: Ze moeten de capaciteiten hebben en ervoor gaan. Al ben je nog zo slim, je kunt er gewoon geen zin in hebben en liever gaan badmintonnen.'

Toch zijn dit soort gevallen eerder uitzondering, weet van Veen: Extra Engels is hot. Het wordt op steeds meer scholen aangeboden. Het Cambridge Certificate, waarvoor we opleiden, wordt op buitenlandse universiteiten erkend. Dat vinden leerlingen interessant. En ouders hebben daar het extra lesgeld graag voor over.'

Maar stel, uw slimme kind houdt helemaal niet van Engels, maar heeft wel een extra uitdaging nodig. In dat geval biedt een verbredingsproject of versnellingsproject uitkomst. Bij verbreding volgt de leerling het gewone lesprogramma, maar heeft hij de mogelijkheid om in overleg met zijn docent, een aantal lessen te missen. In die tijd gaat hij zelfstandig aan een eigen project werken. In een versnellingsproject wordt het lesprogramma versneld aangeboden en houden leerlingen tijd over voor andere activiteiten.

schaken

Op het Gomaruscollege in Groningen bijvoorbeeld bestaat er sinds vijf jaar een vwo+ klas voor leerlingen met een zeer hoge Cito-score. Tijdens de eerste drie leerjaren volgen de high potentials minder uur les in Nederlands, Engels en wiskunde. In de tijd die ze zo overhouden, krijgen ze sterrenkunde, informatica, schaken en sociale vaardigheden. Joop de Goede, decaan en projectleider vwo+: Al die differentiatie heeft natuurlijk ook te maken met de tijdgeest, waarin ouders steeds meer willen en scholen meer moeten met elkaar concurreren. Maar het is niet het zoveelste modieuze speeltje van scholen. In de trant van: laten we ons, na de ADHD'tjes en dyslectici, nu eens fijn gaan storten op de bollebozen.' Volgens De Goede behoren leerlingen aan de bovenkant van het spectrum wel degelijk tot de echte zorgleerlingen. Zij kunnen dat in ieder geval makkelijk worden, als ze niet op de juiste manier benaderd worden. De Goede: De tragiek van een leerling met een bovengemiddeld IQ, die helemaal verzandt op de havo, dat moeten we zien te voorkomen.'

Anke van de Vorst, coördinator Verbredingsproject op Gymnasium Beekvliet in St. Michielsgestel onderschrijft dit: Zelfs op een gymnasium, waar leerlingen al extra belast worden met Latijn en Grieks, is er nog een groep kinderen die meer aan kan. Ze doorgronden de stof zelf, hebben al die lessen niet nodig en gaan zich vervelen. Dan zitten ze zichzelf in de weg en kunnen ze voor de rest van de klas en de leraar een storende factor worden.'

Vandaar dat Beekvliet die leerlingen de kans geeft extra Spaans te leren of zelf een project uit te voeren. Van de Vorst: Je merkt dat het stimulerend werkt. Ze gaan met meer plezier naar school, nu ze iets ernaast hebben wat ze echt interessant vinden.' Jorien Loots (14) uit drie gym beaamt dit: Ik ben bezig met het Griekse toneel. We doen onderzoek en gaan antieke maskers maken. In de brugklas heb ik een boek geschreven. Nu kan ik wat minder weg, omdat de stof moeilijker wordt. Maar nog steeds hou ik tijd over. Dan ga ik liever iets onderzoeken, dan maar een beetje suffen tijdens de les.'

Ook brugklasleerling Peter Buiting (11) is enthousiast. Hij heeft net zijn eerste blokuur Spaans erop zitten. Trots somt hij op: Ik heb het alfabet geleerd. Weet hoe je de letters uit moet spreken en hoe ze heten. Ik kan mezelf voorstellen en een klein gesprekje voeren.' Concludeert: Ik hou ervan nieuwe dingen te leren.'