De kolonels wantrouwen de idealisten

Fractieleider Van Aartsen gunde de Kamerleden van de VVD veel vrijheid. Dat kwam de prima donna's goed uit, maar leidde bij minder prominente Kamerleden tot onzekerheid. Het vertrek van Van Aartsen na de nederlaag bij de gemeenteraads-verkiezingen heeft de rust niet teruggebracht. Een nieuwe richtingenstrijd in de VVD-fractie ligt op de loer.

Daar zit hij dan, Willibrord van Beek. De nieuwe fractievoorzitter van de VVD heeft op dinsdagmiddag voor het eerst plaatsgenomen in het voorste bankje van de VVD-vleugel in de plenaire zaal van de Tweede Kamer. Naast hem zit Edith Schippers, de nieuwe vice-fractievoorzitter. Direct daarachter de vorige vice-fractievoorzitter, Bibi de Vries. Helemaal achterin zit Jozias van Aartsen.

Sommige VVD'ers waren verbaasd dat Van Aartsen een week na zijn aftreden als fractievoorzitter gewoon aan het werk was gegaan, maar hijzelf is dat niet. Het hoort bij het politieke spel, weet Van Aartsen. Bibi de Vries haalt oud-fractievoorzitter Bolkestein aan, die zei: 'We zijn hier niet van suiker.' Volgende week neemt Van Aartsen een weekje vrij, dan gaat hij naar Frankrijk, om bij te komen van de drie moeizame jaren die achter hem liggen. De reis die hij met de andere fractievoorzitters zou maken naar India laat hij aan Van Beek.

Bijna een week daarvoor, in de nacht van woensdag op donderdag, gingen Van Beek en Schippers aan het hoofd zitten van de grote, ovale tafel in de fractiekamer. Zij waren zojuist door de fractie benoemd tot voorzitter en vice-voorzitter van de VVD-fractie. Het besluit, herhaalden zij vlak voordat zij opstonden om eindelijk naar huis te gaan, was unaniem en 'in grote eenheid' genomen. Van Beek, Kamerlid sinds 1998, zou de rol van tussenpaus op zich nemen. Zodra de leden een lijsttrekker hebben aangewezen, treedt de loyale Van Beek terug.

De meeste Tweede-Kamerleden van de VVD zeggen dat het jammer is dat Van Aartsen is afgetreden. Onder zijn leiding veranderden de fractie én de partij. Kamerleden mochten weer wat vinden van andermans portefeuille. De fractiediscipline, waar Van Aartsens voorganger Hans Dijkstal sterk in geloofde, verdween. 'Onder Dijkstal moest alles in commissies en subcommissies afgekaart worden', zegt Kamerlid Gert-Jan Oplaat, sinds 1998 in de Tweede Kamer. Zijn collega Stef Blok, ook sinds 1998 in de Kamer: 'Anciënniteit was heel belangrijk in die fractie.' Oplaat: 'Wat mensen ook vinden van Van Aartsen, iedereen kreeg vrijheid.'

In de wandelgangen van de VVD, in het oude gedeelte van het Tweede-Kamergebouw, hangen foto's van alle Kamerfracties sinds 1948, het jaar dat de VVD werd opgericht. De foto van de VVD-fractie uit januari 2003 valt op. Die lijkt in niets meer op de huidige samenstelling. Veertien van de 28 destijds gekozen Kamerleden zitten niet meer in de fractie. Zeven van deze veertien belandden in het kabinet. Zes verlieten de Tweede Kamer. Geert Wilders stapte in september 2004 uit de fractie. Hij is een verdieping naar boven verhuisd.

De redenen voor het vertrek van de Kamerleden liepen uiteen. Bij Clemens Cornielje speelde irritatie over de vrije koers van Van Aartsen een rol. De ervaren voorzitter van de Onderwijscommissie ergerde zich aan de vrijheid die zijn collega Ayaan Hirsi Ali nam om Grondwetsartikel 23, dat de vrijheid van Onderwijs garandeert, aan te vallen. Hij is juist een warm voorstander van het artikel. Cornielje vertrok in augustus vorig jaar, toen hij commissaris van de koningin in Gelderland kon worden. Frank de Grave was teleurgesteld dat zij zelf geen fractievoorzitter was geworden. Hij stapte in april 2004 op en werd baas van de Zorgautoriteit in oprichting. En Erica Terpstra had gewoon lang genoeg in de Kamer gezeten en was toe aan iets anders. Na ruim 25 jaar Den Haag vertrok ze naar het NOC-NSF.

Opvallende snor

De periode-Van Aartsen, die in de woorden van VVD-prominent Henk Vonhoff als motto 'laat duizend bloemen bloeien' had, was ook de tijd dat verschillende groepen binnen de fractie zich konden organiseren. Het waren vaak wisselende bondgenootschappen van Kamerleden. Soms bleven ze langer bestaan, zoals de door Van Aartsen gevreesde 'kolonels', een kleine groep kritische oudere Kamerleden onder wie Willibrord van Beek en Kamervoorzitter Frans Weisglas. De naam sloop erin dankzij de opvallende snor van Defensiewoordvoerder Van Beek.

Gert-Jan Oplaat heeft ook een groepje. De pluimveehouder uit Markelo is 'dik' met zijn buurman op de gang, Pieter Hofstra. Die zit net als hij op de rechterflank van de fractie. Janneke Snijder-Hazelhoff zit ook in de buurt. En met zijn collega Frans Weekers, woordvoerder Justitie, deelt hij een flatje. De vier waren loyaal aan Van Aartsen. Oplaat zat altijd recht tegenover de fractievoorzitter tijdens vergaderingen, 'om orde te houden'. Zo gaat dat altijd in een groep mensen, zegt hij. 'Mensen die een visie of een achtergrond delen, trekken naar elkaar toe.'

Deze groep, de rechtervleugel van de fractie, heeft zich de laatste jaren rustig gehouden. Een richtingenstrijd tussen conservatief-liberalen en sociaal-liberalen heeft zich veel minder voorgedaan dan in de periode onder de fractievoorzitters Bolkestein en Dijkstal, zeggen Kamerleden. In plaats van een linker- of rechtervleugel heeft een andere groep de regie binnen de fractie naar zich toe getrokken. De jongere en relatief onervaren Kamerleden, die niet opvallen door elke dag in de krant te staan.

Zoals Paul de Krom, sinds januari 2003 fractielid: 'Wij hebben toch hetzelfde proces doorgemaakt. We zijn binnengekomen na de Fortuynrevolte. De fractie voelde nog een zwaar verlies en zocht naar nieuwe antwoorden. Toen kwamen wij in de politiek terecht, verbaasd over zoveel onzekerheid.' Anton van Schijndel, Kamerlid sinds vorig najaar: 'Trots, dat bindt ons. We laten ons niet snel koeioneren.' Een anoniem jong Kamerlid: 'Wij zijn beïnvloed door de ideeën van Pim Fortuyn. Geen lange discussies over liberalisme, maar een opportunistische politiek. Op die manier politiek bedrijven, dat wilde ik ook wel.'

De discussie over de ideologische koers van de VVD werd vooral buiten de fractie gevoerd. Vorig jaar presenteerde een commissie onder leiding van burgemeester Dales van Leeuwarden een nieuw Liberaal Manifest, waarin nieuwe grondbeginselen van de partij staan. Jozias van Aartsen was enthousiast en verbond zich aan het manifest. Maar de meeste fractieleden waren sceptisch of niet al te geïnteresseerd in de voorstellen over, onder meer, de gekozen formateur en het referendum.

Wat de jongeren ook bindt, is hun achtergrond. Deze lichting heeft meestal een verleden in het bedrijfsleven en is niet geselecteerd op een carrière in de partij. Paul de Krom en Annette Nijs komen van Shell, Edith Schippers van VNO-NCW. Ed van der Sande, Kamerlid sinds 2005, was directeur van een autoleasemaatschappij.

Brasserie Dudok ligt pal tegenover het Tweede-Kamergebouw in Den Haag. Eind 2002 spreken Tweede-Kamerleden Bibi de Vries en Jozias van Aartsen daar af om over de toekomst te praten. De VVD had in mei 2002 zwaar verloren bij de Tweede-Kamerverkiezingen en nam deel aan een kabinet met CDA en LPF - omdat het moest. Politici als Ad Melkert en Paul Rosenmöller waren onder druk van de revolte vertrokken en ook bij de VVD had Hans Dijkstal de dag na de verkiezingen van mei 2002 zijn conclusies getrokken en was opgestapt.

De verkiezingen van januari 2003 moesten beter gaan, onder het lijsttrekkerschap van toenmalig fractievoorzitter Gerrit Zalm. De Vries en Van Aartsen nemen verschillende scenario's door. De Vries zegt tegen Van Aartsen dat hij fractievoorzitter moet worden, als de VVD toch in het kabinet komt. In maart 2003, als PvdA en CDA druk aan het formeren zijn, sluit ook Kamerlid Geert Wilders zich bij De Vries en Van Aartsen aan. Voor hen is duidelijk dat Gerrit Zalm beter op zijn plek zit in het kabinet dan in de fractie.

Als in mei 2003 dan eindelijk de formatie van het tweede kabinet-Balkenende lijkt te gaan lukken, nemen de Kamerleden Henk Kamp en Frank de Grave het tegen Van Aartsen op in de strijd om het fractievoorzitterschap. De Vries en Wilders hebben echter flink en succesvol gelobbyd voor hun favoriet en Van Aartsen verslaat zijn beide opponenten met afstand.

Dat moment wordt door mensen in de fractie gezien als het begin van een verdeeldheid die de fractie de jaren daarna zal beheersen. De Vries krijgt als beloning voor haar inzet tot verrassing van velen het vice-fractievoorzitterschap van de VVD aangeboden en vormt sindsdien met Van Aartsen een gesloten bolwerk. 'Er was maar een iemand in de fractie die Jozias 100 procent kon vertrouwen en dat was Bibi', zegt een betrokkene. Geert Wilders mag de hele buitenlandportefeuille gaan doen. De VVD lijkt met de eigenzinnige Van Aartsen een vliegende start te maken. Hij geeft zijn fractieleden de ruimte om te zeggen wat ze denken. De stijl van Van Aartsen wordt verfrissend genoemd en hij wordt zelfs uitgeroepen tot Politicus van het Jaar. Het anarchistisch liberalisme van Van Aartsen werd in eerste instantie door iedereen omarmd. De fractie bedreef met Van Aartsen als voorzitter een verfrissend soort dualisme, zo zag de fractie dat zelf. Zij zette zich af en toe af tegen het kabinetsbeleid. 'Jozias wilde iedereen de vrijheid geven en heeft dat ook tot het einde toe volgehouden', zegt De Vries. Van Aartsen leek een zelfstandige positie tegenover het kabinet in te nemen.

Geprofileerde Kamerleden als Geert Wilders, Laetitia Grifftih, Hans van Baalen en Ayaan Hirsi Ali benutten de door Van Aartsen geboden ruimte maximaal. Over elk onderwerp, ongeacht of het hun eigen portefeuille betrof, hebben zij een mening. Van Baalen: 'Je moet de VVD-fractie zien als de C1000: eenmanszaken onder dezelfde noemer

Prima donna's

Gevolg van dit 'prima-donna-gedrag', zoals sommige Kamerleden het noemen, is dat de rest van de fractie wat onzeker werd. Het aanvankelijke succes van Van Aartsen brokkelt in rap tempo af, met name door de aanhoudend slechte opiniepeilingen en enkele ongelukkige Kamerdebatten en openbare uitspraken. Vice-fractievoorzitter Bibi de Vries: 'Mede daarom is het Jozias nooit gegund om politiek leider te worden.'

De positie van Van Aartsen tegenover die van vice-premier en minister van Financiën Gerrit Zalm, nog altijd de politiek leider, zorgt ook al snel voor problemen. De twee hebben bij het wekelijkse bewindspersonenoverleg regelmatig aanvaringen. Voor de fractie, die voor een deel uit Zalm-adepten bestaat, is er vanaf het begin dus onduidelijkheid over het leiderschap. Dat leidt tot onzekerheid, de minder prominente Kamerleden voelen zich niet altijd op hun plek in de fractie. Zeker als in september 2004 Geert Wilders, een van de vertrouwelingen van Van Aartsen, met veel ophef de fractie verlaat, ontstaat er onrust. Laat Van Aartsen de teugels niet te ver vieren? Een stroom aan omstreden uitspraken van Ayaan Hirsi Ali, die regelmatig fractiegenoten schoffeert met publieke uitspraken over onderwijs, de vrijheid van meningsuiting en terrorisme, zorgen ook voor irritatie. Ze worden Van Aartsen door een meerderheid niet echt aangerekend. 'Ook als God zelf fractievoorzitter was geweest, was Ayaan nog niet in toom te houden', zegt een fractielid. 'Zij is een fenomeen.'

Naarmate meer oudgedienden de fractie verlaten en er meer nieuwelingen instromen, groeit het zelfvertrouwen van de jongere groep. Hun ervaring begint ineens te tellen, zij doen ertoe in de interne discussies in de fractie. Anton van Schijndel, sinds 2005 in de fractie: 'De middengroep is dominant geworden, de vleugels spelen eigenlijk geen rol.' Ook Van Schijndel profiteert van de matige fractiediscipline. Hij is woordvoerder Veiligheid, maar praat in het openbaar over de islam, over werkkampen voor jongeren, over onderwijs. Zo licht-anarchistisch moet het blijven, vindt hij. 'We moeten af van het idee dat de werkelijkheid zich in politieke portefeuilles laat opdelen.'

Zo'n twee jaar voor de verkiezingen beginnen velen binnen de fractie zich ook te beraden op hun toekomst. Willen ze door in de VVD? Op wie moeten ze gokken om een goede plek op de kandidatenlijst te krijgen? En met welke VVD gaan ze de verkiezingen in? De saamhorigheid in de individualistisch ingestelde liberale fractie begint langzaam te groeien. 'Mensen die aan zichzelf denken, zijn niet goed voor de continuïteit binnen de VVD. Wij wilden wat anders', zegt een Kamerlid.

Idealisten in Loenersloot

Woensdagochtend 8 maart is het eerste moment dat de groep jongere Kamerleden openlijk ingrijpt. Arno Visser, Edith Schippers, Annette Nijs en Paul de Krom bellen elkaar in alle vroegte op en spreken af in het Haagse café Corona. Jozias van Aartsen heeft die nacht om 03.05 uur besloten terug te treden als fractievoorzitter. De vier VVD'ers wilden een snelle, goede opvolging om het probleem voor de fractie zo klein mogelijk te houden.

De gevaren van een machtsvacuüm zijn groot. Er zou weer een richtingenstrijd kunnen uitbreken, die nu juist is onderdrukt. Ook een overhaaste parachutering van Henk Kamp of Mark Rutte in de fractie zou slecht zijn. Dat pikken de leden nooit , is hun analyse. Want dit jaar mogen de leden voor het eerst zélf een lijsttrekker kiezen. Het komt niet erg democratisch over als de fractie al voor die tijd een informele lijsttrekker in de fractie zou hebben zitten.

Dat uitgerekend deze vier Kamerleden op woensdagochtend bijeenkomen, is geen toeval. Visser en Schippers kennen elkaar al lang. Beide begonnen begin jaren negentig als fractiemedewerkers bij de VVD. Ze vertrouwen elkaar volledig. Datzelfde geldt voor Nijs en De Krom, die een verleden bij multinational Shell delen. Een half jaar voor de bewuste woensdag kwamen zij, samen met Frans Weekers en staatssecretaris Mark Rutte, bij elkaar in Loenersloot, waar Annette Nijs woont. Daar aten zij met elkaar en spraken zij over de toekomst. Hoe moet het verder met de VVD, willen wij wel door in de politiek, en zo ja, hoe pakken we dat dan aan. Betrokkenen bij dat gesprek verzekeren nu dat het daar niet over een mogelijk vertrek van Van Aartsen is gegaan. Voor alle zes geldt dat zij goedbetaalde banen in het bedrijfsleven hebben opgegeven voor een plek in de VVD.

Nog geen 24 uur na het aftreden van Van Aartsen is het rond: Van Beek is de nieuwe voorzitter. Vice-premier Zalm, die die middag rond vijf uur met de bewindslieden en fractie zou komen bemiddelen, staat na een kwartier weer buiten. De zaak was al geregeld. Weer twaalf uur later is duidelijk dat Mark Rutte, die sterk verbonden is aan de groep, zich kandidaat stelt voor het lijsttrekkerschap van de partij. Als hij gekozen wordt, zal hij waarschijnlijk Van Beek al in mei opvolgen als fractievoorzitter.

Andere VVD'ers lachen de 'gelegenheidscoalitie' weg: 'Als op 8 maart alle telefoons in Nederland uitgevallen waren, was Van Beek ook fractievoorzitter geweest', aldus een Kamerlid dat niet tot de groep behoort. De vier Corona-gangers eisen een hoofdrol op in een toneelstuk dat er niet toe doet, zeggen ze.

De weg omhoog?

Nu, anderhalve week na het vertrek van Van Aartsen, kijken de VVD'ers opgelucht terug op die periode. Het is snel gegaan, maar zonder al te veel persoonlijke schade voor Van Aartsen of De Vries. Beiden zijn vastberaden deze periode vol te maken. De Vries: 'De partij is mij te lief om me er nu vanaf te keren.' Willibrord van Beek zal rustig op de winkel passen totdat de nieuwe lijsttrekker hem komt aflossen.

Maar hoe opgelucht ze ook zijn, de onrust is nog niet voorbij. Hoewel Van Aartsen en De Vries publiekelijk niet door het stof zijn gegaan, heerst er een sfeer van wantrouwen tussen de voormalige top, de jongeren en de groep rond Van Beek. Woedend zijn de jongeren als vice-fractievoorzitter De Vries op 8 maart probeert de keuze voor een nieuwe fractievoorzitter uit te stellen. Bijna de hele fractie is immers al overgehaald om Van Beek te steunen. Pas na grote druk gaat De Vries akkoord met een zogeheten 'biechtstoelprocedure', waarin elk Kamerlid een voorkeur voor een nieuwe voorzitter mag aangeven. Bibi de Vries: 'Er is veel gebeurd achter de schermen, maar het past mij niet om daar nu veel over te zeggen. Maar Jozias en ik wisten precies hoe de hazen liepen.' Zij hoopt dat de hele VVD zo snel mogelijk als een man achter een nieuwe leider zal gaan staan.

Het risico van polarisatie binnen de fractie is nog steeds aanwezig. Zo zijn veel fractieleden bang dat zich een serieuze tegenkandidaat voor Mark Rutte zal melden. Partijvoorzitter Jan van Zanen stuurt deze week een brief naar de lokale afdelingen, waarin hij geïnteresseerden oproept zich te melden. Vooralsnog is dat niet gebeurd. Maar als er andere grote namen meedoen, zeggen Kamerleden, dan kan de richtingenstrijd in de fractie weer beginnen.

Kamervoorzitter Frans Weisglas, tegenstander van Van Aartsen, laat eerder deze week weten dat hij hoopt dat Rita Verdonk (minister van Vreemdelingenbeleid en Integratie) zich alsnog zal melden als kandidaat. Hij stemt nu eenmaal graag op een vrouw, aldus Weisglas. VVD'ers zeggen dat Weisglas in Rutte te veel een leider in de stijl van Van Aartsen ziet.