De 'Freezing Physics Roadshow'

Studenten natuurkunde nemen scholieren mee naar het absolute nulpunt. Jullie willen ons zeker overhalen naar jullie school te gaan?'

Jacqueline Kuijpers

De vet gave' experimenten met stikstof tijdens de Freezing Physics Roadshow worden met behulp van een mobieltje vereeuwigd. Foto Jonathan Vos Studenten Natuurkunde geven doormiddel van hun roadshow les aan kinderen op andere scholen zoals dit Zorgvlietgymnasium in Den Haag. Door Jonathan Vos Vos, Jonathan

De jongens die quasi-nonchalant zijn neergestreken op de achterste rij in het klaslokaal krijgen gaandeweg het lesuur spijt dat ze niet vooraan zijn gaan zitten. Want vandaag is er spektakel voorin: stikstoffonteinen, zwevende magneten en kurken die als ware projectielen tegen het plafond vliegen. Daar wil je eigenlijk toch wel met je neus bovenop zitten. Eén stoere jongen waagt zich zelfs aan een foto met zijn mobieltje.

Het is de Freezing Physics Roadshow van stichting RINO uit Leiden, die vandaag is neergestreken in de onderbouw van het Sorghvliet Gymnasium in Den Haag. De stichting RINO wordt gerund door studenten natuurkunde van de Universiteit Leiden. Jelmer Renema (19 jaar, derdejaars en voorzitter van RINO), Paul Ruijgrok (24 jaar, vierdejaars) en Rick Leijssen (17 jaar, eerstejaars) zijn de showmasters van vandaag.

Rick is een beginner. Hij heeft pas een training gevolgd (verzorgd door ervaren medestudenten) en moet nu in de praktijk leren wat aanslaat bij scholieren en wat niet. En hoe je je verhaal moet aanpassen aan de verschillende schoolniveau's. Want vandaag staan de studenten van Rino op het gym, maar overmorgen op een vmbo. Daar zijn de leerlingen soms nog sneller enthousiast dan op een gymnasium, waar sommige vijftien- en zestienjarigen echt een houding hebben van 'dit ga ik niet interessant vinden'. Soms is het moeilijk om daar doorheen te breken', vertelt Paul. Hij bedient de videocamera, die de handelingen voor in de klas uitvergroot in beeld brengt.

De stichting RINO (Reizende Informanten Natuurwetenschappelijk Onderzoek) bestond vorig jaar tien jaar. De Freezing Physics Roadshow begon als een kleinschalig aardigheidje voor open dagen van de universiteit. Nu geven de vrijwilligers van RINO, in totaal ruim veertig, zo'n acht shows per maand. De faculteit natuurkunde assisteert met het ontwikkelen van nieuwe experimenten. Van subsidies en bijdragen van middelbaren scholen betaalt RINO de materiaalkosten.

De Freezing Physics Roadshow is een reis door de temperaturen aan de hand van experimenten met stikstof. Vanaf kamertemperatuur zakt de thermometer naar het absolute nulpunt. Waarom zou je onderzoek willen doen naar lage temperaturen?' vraagt Jelmer aan de klas. Een paar leerlingen steken hun hand op. Om signalen van buitenaardse wezens op te vangen', zegt een jongen. Om onderzoek te doen naar supergeleiding', zegt een ander.

Jelmer knikt. Als je wat wilt weten van auto's en je gaat langs de snelweg staan zie je alleen maar zwarte, rode en blauwe flitsen. Maar als je op de parkeerplaats gaat kijken kun je de auto's rustig bekijken. Zo is het ook met deeltjes. De temperatuur van deeltjes correspondeert met hun beweging. Is het warm, dan bewegen deeltjes heftig door elkaar. Is het koud, dan bewegen ze langzaam. Bestuderen gaat dus gemakkelijker als ze stilstaan.'

Onderweg naar het absolute nulpunt vertellen de studenten over belangrijke wetenschappers die op dit vlak hun stempel hebben gezet, zoals Heike Kamerlingh Onnes, die in 1908 als eerste helium vloeibaar wist te maken. Jelmer: Hij wilde zijn installatie niet in de steek laten en het verhaal gaat dat zijn vrouw naar het lab kwam om hem stukjes brood te voeren.'

De studenten voeren verschillende experimenten uit ter illustratie. Ze dompelen een opgeblazen ballon in stikstof, die vervolgens krimpt. Dan is er even vloeibare lucht te zien onderin de ballon, voordat hij, in de handen van de studenten, weer groot wordt. Het principe is steeds hetzelfde: eerst laten ze een proef zien, dan volgt de uitleg wat ze hebben gedaan en waarom dat voor de wetenschap belangrijk is. Of voor het echte leven. Zoals het rubberen afsluitringetje dat een zuurstoftank van het ruimteveer de Challenger afsloot. Rick: Maar bij de lancering vroor het, waardoor het rubber zijn elasticiteit verloor en niet langer deed wat het moest doen. Er ontsnapte zuurstof. Jullie weten wat je nodig hebt voor een ontploffing?' De leerlingen knikken. Zuurstof, brandstof en warmte, klinkt het her en der. Ja', zegt Rick. En dus gebeurde er dit.' Hij laat een foto zien van de ontplofte Challenger.

Om te laten voelen hoe koud de stikstof is in de meegebrachte vaten vraagt Rick de medewerking van een leerling. Jasper Ton (14) zit vooraan en kan hard roepen, dus die mag meedoen. Rick vraagt Jasper zijn hand uit te steken - een beetje schuin, anders verbrandt-ie, zo koud is het' - en giet er de ijskoude stikstof overheen. Jasper blijkt gevat. O, het laat me koud', zegt hij. Hilariteit alom. Maar de stemming slaat om als Rick zijn stikstoffontein laat zien. Daarmee oogst hij mateloze bewondering. Vet gaaf', roepen zelfs de achterste rijen. Door een smalle glazen buis in een kom te hangen die voor de helft gevuld is met vloeibare stikstof en erboven gasvormige stikstof, kiest de vloeistof de enige weg naar buiten: via de smalle buis. Een fontein is geboren.

Als de bel gaat aan het einde van de les zijn de leerlingen niet weg te slaan. Allemaal drommen ze rondom de onderzoekstafel. Natuurkundedocente Maria Lucic ziet het vergenoegd aan. Ter voorbereiding op deze dag heeft ze in haar les aandacht besteed aan temperaturen. Dit soort experimenten kun je zelf niet doen. Daar hebben we de materialen niet voor. Wat hier gebeurt is onvoorstelbaar voor de kinderen. Het opent hun ogen en oren en wekt hun interesse voor natuurkunde. En het is leuk dat studenten het doen, dat spreekt de scholieren enorm aan.'

Thore Boerboom (14) en Felix Quaadvlieg (13) vonden het allebei echt gaaf'. Felix vond de proeven interessant en de uitleg goed. Thore weet wel hoe de wereld in elkaar steekt. Is het niet zo', vraagt hij de studenten, dat jullie ons proberen over te halen naar jullie school te gaan?' Tja, daar kunnen Jelmer, Rick en Paul weinig tegenin brengen. Jelmer: Nou, we willen vooral laten zien dat natuurkunde leuk is.'

www.stichtingrino.nl