DE DOOD VAN DE 'BEUL VAN DE BALKAN'

Slobodan Milosevic, oud-president van Joegoslavië, stierf aan een hartaanval. Maar waarom kreeg hij die? Tweemaal de schuldvraag.

Affiche van Milosevic op een muur in het centrum van Belgrado, april 2001 Foto AP ** FILE ** A torn poster of former Yugoslav President Slobodan Milosevic, designed by anti-Milosevic activists, is seen on a wall downtown Belgrade in this April 1, 2001 file photo. Milosevic, the former Yugoslav leader who orchestrated the Balkan wars of the 1990s and was on trial for war crimes, was found dead in his prison cell near The Hague, the U.N. tribunal said Saturday March 11, 2006. (AP Photo/Jerome Delay, File) Associated Press

1 Milosevic manipuleerde zijn gezondheid en dat resulteerde in zijn dood

De aanklagers van het Joegoslavië-tribunaal hadden de rechters begin dit jaar gewaarschuwd. Het proces tegen de Joegoslavische ex-president Slobodan Milosevic duurde al bijna vier jaar en nog steeds werd elke zitting live uitgezonden op de Servische televisie. Maar het proces was bijna klaar. In de zomer was de Milosevic-show afgelopen. Op 16 januari schreven de aanklagers aan de rechters: 'De strategie van de verdachte zal zijn dat hij alle middelen die hij tot zijn beschikking heeft, zal aangrijpen om de afronding van zijn rechtszaak te voorkomen.'

De aanklagers zelf hadden er geen bewijs voor dat de verdachte 'de komende weken zijn gezondheidstoestand zal manipuleren met als doel obstructie van het proces'. Maar ze wilden er zeker van zijn, schreven ze, dat de zittingen ook konden doorgaan als de verdachte er niet bij kon zijn - 'klaarblijkelijk tegen zijn wil' - omdat hij ziek was. Ze vroegen de rechters om maatregelen. Milosevic wilde zichzelf verdedigen, hij ondervroeg zelf alle getuigen. Maar de rechters hadden hem een advocaat toegewezen die ook getuigen kon horen. De aanklagers vonden dat dat nu maar eens moest gebeuren, ook als Milosevic het er niet mee eens was. En als Milosevic de afgesproken zittingsdagen niet gebruikte omdat hij ziek was, dan zouden die dagen volgens de aanklagers moeten worden afgetrokken van de tijd die hij kreeg voor zijn verdediging - net zoveel tijd als de aanklagers hadden gekregen om in de rechtszaal hun bewijs te laten zien.

Begin deze week liep de Zwitserse hoofdaanklager Carla Del Ponte mopperend door de gangen van het tribunaal. In het weekend, op 11 maart, was Milosevic doodgegaan. Jaren van onderzoek en getuigenverhoren waren voor niks geweest. En was er bij de VN-lidstaten nu nog politieke wil om de twee overgebleven belangrijkste verdachten te arresteren, de vroegere Bosnisch-Servische leiders Radovan Karadzic en Ratko Mladic?

Eind vorig jaar had Milosevic aan de rechters gevraagd of hij naar een kliniek in Rusland kon gaan voor medische behandeling. Hij leed al jaren aan hoge bloeddruk, hij was uitgeput. Hij had ook last gekregen van duizelingen en hij hoorde een voortdurend gebrom in zijn oor. Artsen uit Rusland, Servië en Frankrijk hadden hem in november onderzocht en gezegd dat hij misschien aan zijn hart geopereerd zou moeten worden. Hij zou in elk geval zes weken rust moeten hebben.

Na de dood van Milosevic zei toxicoloog Donald Uges uit Groningen dat hij een paar weken geleden bloed van Milosevic had onderzocht. Er zaten sporen in van rifampicine, een middel dat wordt gebruikt tegen tuberculose. Een bijwerking ervan is dat medicijnen tegen hoge bloeddruk niet meer werken. Volgens Uges was het mogelijk dat Milosevic zelfmoord had gepleegd. 'Als je stopt met rifampicine en je neemt een dubbele dosis van je bloeddrukverlagende medicijnen, dan knalt je bloeddruk zo omlaag dat je een hartaanval kunt krijgen.'

Uges zei ook dat Milosevic door dat middel misschien 'een enkele reis Moskou' hoopte te krijgen. Het enige wat de Russische medisch specialisten hadden hoeven doen, was Milosevic laten stoppen met rifampicine. Dan hadden ze voor elkaar gekregen wat artsen in Nederland al jaren niet lukte: de bloeddruk van Milosevic zou omlaag zijn gegaan.

Uges en medewerkers van de rechters dachten dat het voor Milosevic geen probleem was om aan tabletten rifampicine te komen. In de gevangenis van het tribunaal had hij een eigen kantoortje waar hij met zijn juridische adviseurs kon overleggen. Daar waren niet altijd bewakers bij. En dat hij graag naar Rusland wilde, snapte iedereen. In Rusland woonden zijn broer Borislav, zijn vrouw Mira Markovic en zijn zoon Marko. Borislav Milosevic was in Moskou ambassadeur geweest voor Joegoslavië. Marko was in 2000 naar Rusland gegaan omdat hij in Servië was aangeklaagd voor bedreiging van een student. Zijn moeder Mira kwam in 2003. Tegen haar was in Servië een arrestatiebevel uitgevaardigd wegens fraude en machtsmisbruik. Mira Markovic en Slobodan Milosevic, die elkaar al kenden vanaf de middelbare school en geen dag zonder elkaar wilden zijn, hadden elkaar sinds die tijd niet meer gezien.

Rusland en Servië voelden zich broeders van elkaar - door het orthodoxe geloof. Tijdens de oorlogen op de Balkan, in de jaren negentig, had Rusland Milosevic gesteund, óók omdat Rusland door die houding internationaal een factor van betekenis bleef. Milosevic hield er goede vrienden aan over in de Russische politiek. De regering in Moskou gaf het tribunaal de garantie dat Milosevic na zijn medische behandeling zou terugkeren naar Den Haag.

De aanklagers vertrouwden die toezegging niet. Ze lieten de rechters weten dat het een slecht idee zou zijn om Milosevic tijdelijk vrij te laten.

Uit medische rapporten over Milosevic van de afgelopen jaren bleek dat hij soms zijn medicijnen tegen hoge bloeddruk niet nam. De aanklagers en de amici curiae, die door de rechters waren benoemd om Milosevic bij te staan tijdens het proces, dachten dat hij daardoor een periode van rust probeerde af te dwingen. Ze vonden dat Milosevic opvallend vaak ziek werd als de aanklagers met getuigen waren gekomen die zwaar belastende verklaringen tegen hem aflegden.

Op 1 september 2004 citeerde de Britse aanklager Geoffrey Nice in de rechtszaal uit een rapport van de Nederlandse cardioloog Paul van Dijkman uit het Haagse Bronovo-ziekenhuis. Milosevic was volgens Van Dijkman niet erg therapietrouw. En er was in zijn bloed 'een middel' ontdekt dat niet was voorgeschreven door de Nederlandse artsen die Milosevic behandelden. Van Dijkman: 'Dat is vreemd als je bedenkt dat de patiënt in de gevangenis weigert de benzodiazepines (rustgevende middelen, red.) te nemen die de VN-staf hem aanbiedt.'

***

2 Het Joegoslavië-tribunaal zorgde niet goed voor Milosevic en dat resulteerde in zijn dood

Op de dag dat Geoffrey Nice de rechters wees op het vreemde middel in het bloed van Milosevic, op 1 september 2004, kwam Milosevic zelf met een andere versie van het verhaal over zijn gezondheid. Hij nam de medicijnen die hem waren voorgeschreven door de arts in de gevangenis, zei hij. 'Maar wat er precies gebeurt, weet ik niet. Ik kan iedereen van mijn verdieping als getuige oproepen voor wat er gebeurde toen ik een keer het eten kreeg dat voor mijn overbuurman was bedoeld. Er ontstond een enorm gedoe omdat het moest worden rechtgezet, maar het eten van mijn overbuurman zag er precies hetzelfde uit als het eten dat voor mij bedoeld was.' Misschien, zei hij, waren zijn vermoedens over kwade opzet niet juist. 'Maar dat ik ze heb, is wel ergens op gebaseerd.'

De aanklagers en de rechters reageerden er niet op.

Voor de vrienden van Milosevic, die zich hebben verenigd in het Comité voor de Verdediging van Slobodan Milosevic, was de onrust over het verkeerde eten het bewijs dat Milosevic in de gevangenis langzaam werd vergiftigd. Milosevic zelf schreef er kort voor zijn dood een brief over aan de Russische minister van Buitenlandse Zaken. Hij had een rapport gekregen waarin stond dat er sporen van een sterk medicijn waren gevonden in zijn bloed - een medicijn dat hij naar eigen zeggen niet zelf had ingenomen. Hij vroeg de Russische regering om hulp bij 'de verdediging' van zijn gezondheid.

Het NOS-journaal kwam afgelopen week met het nieuws dat zelfs de directeur van de VN-gevangenis in Scheveningen, de Ier Tim McFadden, tegen de rechters had gezegd hoe makkelijk het was voor Milosevic om spullen van buiten in zijn cel te krijgen. Maar was dat echt zo makkelijk? De Canadese verslaggever Scott Taylor, die door Milosevic was opgeroepen als getuige, schreef later in Behind Bars with Slobodan Milosevic op internet over het gesprek dat hij in de gevangenis met Milosevic had voordat hij in de rechtszaal zou optreden. Hij mocht er van het tribunaal weinig over zeggen, en al helemaal niet over de veiligheidsmaatregelen in de gevangenis. 'Maar ik adviseer iedereen die op bezoek gaat schoon ondergoed aan te trekken.'

Gisteren maakt het Nederlands Forensisch Instituut bekend dat uit toxicologisch onderzoek is gebleken dat het lichaam van Milosevic geen sporen van gif bevatte. Ook werd geen spoor meer aangetroffen van de stof rifampicine. Volgens de NFI-onderzoekers duidt dit erop dat Milosevic dit middel in elk geval de laatste dagen voor zijn dood niet had geslikt.

Er zijn medewerkers van het tribunaal die zich nauwelijks kunnen voorstellen dat Milosevic graag ziek wilde zijn om zijn proces te vertragen. Ze zeggen dat hij in de rechtszaal zijn best deed om fit over te komen. En dan zagen ze dat hij na de zitting soms trilde van vermoeidheid.

Milosevic klaagde wel. Hij had hoofdpijn, hij was duizelig. Hij kon zich niet goed concentreren in de rechtszaal. Soms zei hij dat hij een 'donderend lawaai' hoorde in zijn hoofd.

Op 4 november werd hij in de kliniek van de gevangenis drie uur lang onderzocht door drie medisch specialisten: Vukashin Andric, een keel-, neus- en oorarts uit Servië, vaatspecialist Margarita Shumilina uit Rusland en de Franse cardioloog Florence Leclercq. Andric kende Milosevic van bijeenkomsten in Servië en hij was getuige geweest voor de verdediging van Milosevic. Shumilina kwam uit de kliniek in Moskou waar Milosevic graag behandeld wilde worden. Florence Leclercq, hoogleraar in Montpellier, was erbij gevraagd door een Franse collega die voor de VN had gewerkt en die een adviseur van Milosevic kende. Leclercq zelf kende Milosevic en zijn adviseurs niet.

Door de telefoon vanuit Montpellier zegt Leclercq: 'Ik kan maar niet begrijpen hoe het komt dat Milosevic is doodgegaan.' Ze snapt de oorzaak wel: een hartinfarct. Maar ze snapt niet, zegt ze, waarom het tribunaal dat heeft laten gebeuren.

Leclercq dacht na haar onderzoek dat Milosevic aan vernauwing van de kransslagaders leed. Hij had geen symptomen die daarop wezen. Hij zei een paar keer tegen haar dat hij nooit pijn op zijn borst had gehad. Maar er was aanleiding genoeg, vond Leclercq, om onderzoek te laten doen naar zijn vaten. Ze wil niet zeggen wat die aanleiding precies was - dat hoort bij haar beroepsgeheim. Maar moeilijk te raden is het niet. Milosevic had al jaren last van hoge bloeddruk en dat is schadelijk voor bloedvaten. Hij had overgewicht, hij rookte.

Leclercq vond dat hij in een ziekenhuis testen moest ondergaan waaruit de vaatvernauwing zou kunnen blijken. Een scan bijvoorbeeld, of een fietsproef. Ze schreef haar bevindingen in een rapport voor de juridische adviseurs van Milosevic en het tribunaal. Afgelopen week hoorde ze van een van de adviseurs dat de testen niet waren uitgevoerd. Als dat wel was gebeurd, zegt ze, was de vernauwing aangetoond die vorig weekend tot een hartaanval leidde. Milosevic had volgens Leclercq gedotterd kunnen worden.

Leclercq vindt niet dat Milosevic door de Nederlandse artsen slecht behandeld is. Ze denkt dat de onderzoeken die zij had aanbevolen niet werden uitgevoerd omdat Milosevic geen symptomen had die op een vaatvernauwing wezen. 'Hun evaluatie van de risico's was anders.' Ze zegt dat ze tijdens het onderzoek aan Milosevic had gevraagd of hij wel eens een scan had gehad. Milosevic zei nee. De Nederlandse huisarts die erbij was, zei ja, en op die scan was volgens hem niets bijzonders ontdekt. Maar in het medisch dossier, dat volgens Leclercq niet erg dik en niet erg precies was, stond er niets over.

Leclercq zegt dat ze niets wist van Milosevic' plan om in Rusland behandeld te worden. Ze weet ook niets van het middel tegen tuberculose dat in zijn bloed was ontdekt. Maar ze is ervan overtuigd, zegt ze, dat Milosevic niet dood wilde gaan. Ze vond hem 'strijdbaar', hij wilde zijn rechtszaak voor het tribunaal graag afmaken.

Ook de Servische KNO-arts Vukashin Andric is voorzichtig in zijn kritiek op de Nederlandse artsen die Milosevic behandelden. Hij noemt hen professioneel. Maar de klachten van Milosevic werden niet serieus genoeg genomen, vindt hij. 'En op onze aanbevelingen is niet gereageerd.' Andric stelde vast dat Milosevic een beschadiging had aan zijn oren. Hij vond dat Milosevic rust nodig had. De zittingen waren een belasting voor Milosevic' oren omdat hij een koptelefoon op had voor de vertaling. Andric dacht dat hij de beschadiging had opgelopen door de koptelefoon. Hoge tonen kon Milosevic niet meer horen.

Andric zegt ook dat Milosevic volgens hem niet dood wilde. 'Hij had de wereld nog veel te vertellen. Er was belangrijk materiaal waar hij nog mee wilde komen. Hij had het bewaard voor het eind van zijn proces.'