Afrika tuurt al eeuwen naar de kosmos

In Zuid-Afrika staat de grootste telescoop van het zuidelijk halfrond. Dankzij 'het oog van Afrika' kan het land uitgroeien tot centrum van de internationale astronomie.

De zon gaat op achter de grootste telescoop van het zuidelijk halfrond, in Sutherland, Zuid-Afrika Foto AP The sun sets behind the largest optical telescope in the southern hemisphere at the South African Astronomic Observatory in Sutherland, South Africa, Wednesday, Nov, 9, 2005. The Southern Africa Large Telescope (SALT) can gather more than 25 times as much light as any existing telescope in Africa, which would enable it to detect a candle flame on the moon. The telescope which contains a powerful primary mirror, consisting of 91 hexagonal segments, 11 metres (33 feet) in diameter, was inaugurated at a ceremony Thursday Nov. 10. (AP Photo/Obed Zilwa) Associated Press

In de droge, uitgestrekte vlaktes rond Sutherland, aan de noordgrens van de Groot Karoo, kijken ze al sinds mensenheugenis liever naar boven dan voor zich uit. De eerste bewoners van de Kaap, de Xam, planden 15.000 jaar geleden hun oogst en hun jacht aan de hand van het gesternte. Ze gaven sterrenbeelden namen en tekenden ze ook, als eland of als hartebeest. De bosjesmannen die hier woonden, wisten meer van de kosmos, zeggen de kenners, dan Homerus.

Sutherland biedt ook nu nog meer spektakel aan de hemel dan op de grond. Een dorp van twee asfaltwegen groot, in alle windrichtingen omringd door honderden kilometers lege rotsgrond. De dichtstbijzijnde grote stad (Kaapstad) ligt vier uur rijden verderop. Sutherland is het schoonste dorp in het land, met de minste lucht- en lichtvervuiling, zo hebben wetenschappers gemeten. In Sutherland is het altijd stil.

Als de avond valt komt het dorp tot leven. Dan beginnen in de 30 meter hoge koepeltoren op het plateau aan de rand van Sutherland de generatoren zacht te brommen. Het witte dak schuift open en een inktzwart heelal wordt zichtbaar. Een nieuwe werkdag begint voor de ingenieurs en astronomen van SALT, de South African Large Telescope, de grootste telescoop op het zuidelijk halfrond. 'Het oog van Afrika' heet hij. Het nieuwste snufje van de internationale astronomie.

De achthoekige spiegels in deze telescoop hebben samen een diameter van elf meter. Dat maakt SALT samen met de Hobby-Eberly Telescoop in Texas de krachtigste sterrenkijker ter wereld. Met SALT, zeggen de ontwerpers, zou je een kaarsje op de maan kunnen zien branden. Als er kaarsen op de maan konden branden.

Iets meer dan drie maanden is SALT nu in gebruik en astronomen wereldwijd zijn euforisch. In een studeerkamertje volgestouwd met computers, uitdraaien en een straalkacheltje dat veel te hoog staat, probeert de Japanse wetenschapper Mikio Kurita uit te leggen waarom. 'In Japan heb je geen heldere luchten zoals hier', zegt hij. De klok boven zijn bureau staat op Tokio-tijd. Kurita is een nachtdier. 'We willen de sterrenstelsels op het zuidelijk halfrond beter leren kennen. Om de Grote Magellaanse wolken te bestuderen hadden we naar Chili of Australië kunnen gaan. Maar nergens kunnen we zo diep in het verleden van het heelal kijken als hier. En nergens is het zo goedkoop.'

De Zuid-Afrikaanse telescoop vangt zoveel licht dat hij bijna twaalf miljard jaar terug in de tijd kan kijken, naar het moment dat het heelal tien keer zo jong was als nu. SALT is sneller dan de meeste telescopen. Momentopnames van massaoverdracht tussen sterren liggen nu tienden van seconden uit elkaar, in plaats van minuten.

'Het is het verschil tussen een foto nemen van een gebeurtenis of er een videofilm van maken', zegt Kurita. Zijn pokdalige collega Takahiro Nagayama grinnikt. 'Kun je nagaan. Voordat we hier naartoe kwamen, waren we bang dat we niet eens stroom zouden hebben. Of internet.'

Zuid-Afrika heeft de telescoop tot een prestigeobject gemaakt. De regering van president Mbeki betaalt een derde van de 25 miljoen euro die de bouw kostte. De rest van het geld komt van universiteiten uit de Verenigde Staten, Groot-Brittannië, Duitsland, Nieuw Zeeland en Polen. 'Als we niet investeren in astronomie, laten we zien dat we niet in de toekomst geloven', waarschuwde een regeringsdocument.

Dankzij de SALT-telescoop staat Zuid-Afrika internationaal op de kaart, zegt de Nederlandse astronoom Patrick Woudt, docent aan de Universiteit van Kaapstad. 'SALT heeft letterlijk en figuurlijk grenzen verlegd en de weg geopend naar sterke internationale samenwerking.' Zuid-Afrika dingt nu samen met Australië, Argentinië, Chili en China mee naar de grootste trofee in de wereld van de astronomie: de Square Kilometer Array (SKA), een radiotelescoop met een oppervlakte van een vierkante kilometer. Een internationaal comité besluit in september welk land de radiotelescoop mag bouwen die met behulp van satellietschotels en radio-antennes terug zal kunnen kijken naar het begin van het heelal. De telescoop zal honderd keer krachtiger zijn dan welk bestaand instrument dan ook. Het land dat de eer krijgt de telescoop te bouwen, zal het centrum van de internationale astronomie worden. De Zuid-Afrikaanse regering is alvast begonnen met de bouw van de Karoo Array Telescoop, een kleine versie van de SKA. Het Amerikaanse ruimteagentschap NASA heeft het land ook aangewezen voor een ander project, de Deep Space Radio Telescope Network Array, dat de communicatie met ruimtesondes moet bevorderen. Sutherland dreigt het centrum van het universum te worden.

Dat is de dronkaards in de lokasie, de arme wijk aan de rand van het dorp, niet ontgaan. De straten langs de gekleurde huisjes heten nu Jupiter en Venus. Net als de talloze gasthuizen die de afgelopen maanden langs de hoofdweg zijn verschenen. 'Maar wat levert SALT de gemeenschap op?', wil Victor Sausa weten. Hij is werkloos, net als veertig procent van de mannen in het dorp.

De rest knikt instemmend. Alleen Willem Louw, een jonge vader, deelt die scepsis niet. 'Die telescoop helpt ons misschien nog niet.' Hij wijst hij naar zijn zoontje. 'Maar SALT zal goed zijn voor de kinderen. We hebben onderwijzers nodig. We hebben artsen nodig. Dus moeten we leren. De president heeft het zelf gezegd.'