Verzacht Afghaans leed

Hier lijkt een verwarde vrouw aan het werk; met een kwast schildert ze ruïnes wit, alsof ze slechte herinneringen wil laten verdwijnen. De video The White House (2005) van Lida Abdul (Kabul, 1973) is echter vooral een poging om het oorlogsleed te bezweren waaraan haar geboorteland Afghanistan heeft blootgestaan sinds de inval van de Russen. Al Abduls werk (registraties van performances, video en fotografie) is bedoeld om dat leed symbolisch en bijna sacraal te verzachten, met rituele handelingen die nu eens niets aan de verbeelding overlaten en dan weer uiterst geheimzinnig lijken.

Lida Abdul, still uit de video “Tree' 2005 Abdul, Lida

Abdul verliet haar land op jonge leeftijd, midden jaren tachtig. Ze kwam via India en een asielzoekerscentrum in Duitsland uiteindelijk terecht in Amerika. Namens Afghanistan deed Abdul mee aan de Biënnale van Venetië in 2005, de directe aanleiding voor het Museum voor Moderne Kunst in Arnhem om haar een solotentoonstelling te gunnen.

In de serie video-performances Black and White richt Abdul de camera op zichzelf terwijl ze haar gezicht in de as doopt. De as is afkomstig van een encyclopedie waaruit ze gedurende vier maanden in 1998 de tekst weg sneed uit de bladzijden - een verwijzing naar het vernietigen van boeken nadat de Russen waren binnengevallen. Dat gezicht met as doet denken aan de langdurige, lichamelijke kwellingen waaraan performancekunstenaar Marina Abramovic zichzelf nogal eens onderwierp, het gezicht ogenschijnlijk in de plooi. Abdul sluit naadloos aan bij de performancetraditie, en benadrukt dat nog eens door een deel van haar werk te laten zien in gruizig zwart-wit.

Maar de gelijkenis die zich het meest opdringt is die met Shirin Neshat, al was het alleen maar vanwege het feit dat beiden hun wortels in het Midden Oosten hebben. Beiden geven ze ook na een lange afwezigheid een visie, verhalend en rijk aan rituelen, op het land van herkomst. Neshat grossiert in verhalende films waarin groepen mannen of vrouwen in wijde gewaden zich door het landschap bewegen. Dezelfde soort gewaden draagt Abdul bij het wit verven van de ruïnes. Ook in de video Tree (2005), waarin Abdul een groep mannen een boom laat omhakken, valt de uniformiteit op. Na het verbeten uitgraven, alsof de boom schuldig is, dragen de mannen de boom over hun schouder weg. Gehuld in dezelfde kaftan leveren ze een bijna “Neshatiaans' beeld op van een vreemd, eensgezind mannenritueel.

Abdul probeert het kwaad te bezweren op een ingetogen manier. Raadselachtig is de video Clapping with Stones (2005), die inzoomt op een bergketen met een gapend zwart gat. In dat gat stonden ooit de Boeddha's van Bamiyan, voordat ze werden opgeblazen door de Talibaan. Abdul laat een groepje mannen in een kring staan, terwijl ze boven hun hoofd twee stenen tegen elkaar slaan. Het geluid klinkt kabbelend, bijna geruststellend. Het kan een vreemd, ritueel eerbetoon aan het verdwenen erfgoed zijn, maar geheel duidelijk is het niet.

De Afghaanse kunstenares wijst geen schuldigen aan, maar toont op een bedachtzame, bijna wereldvreemde manier de gaten en sporen die oorlog achterlaat. In de drie zalen in het Museum van Moderne Kunst valt op dat ze veel van haar werk herhaalt. Zo verft ze bij verschillende gelegenheden de wereld wit en laat dat dan zien op zowel foto als video. Het tempert de impact van het werk, maar uiteindelijk doet het toch geen afbreuk daaraan.

Haar werk blijft overeind staan, als stille kracht tegen het kwaad in de wereld.

Tentoonstelling: Lida Abdul, Petition for Another World. T/m 21 mei in het Museum voor Moderne Kunst, Utrechtseweg 87, Arnhem. Di t/m vr, 10-17u. Za en zo 11-17u. Inl: 026-3512431, www.mmkarnhem.nl