De profeet was de eerste feminist

We raken maar niet uitgepraat over moslimvrouwen. Hirsi Ali schreef onder andere De zoontjesfabriek, Sytze van der Zee publiceerde Dochters van Khadija over de belevenissen van drie Marokkaanse meisjes in Nederland, en in Een moslima ontsluiert verhaalde Naema Tahir over haar leven als moslima in Nederland en Pakistan. Onlangs kwam daar de bundel met uitgewerkte gesprekken Moslima's van Ceylan Pektas-Weber bij.

Aan dit rijtje kan nu ook het boek van Nahid Selim (1953) worden toegevoegd, een in Nederland wonende Egyptische vrouw. De titel van haar boek luidt Zwijgen is verraad. Openhartige verhalen over vrouwen en islam. Dat is een ietwat merkwaardige titel in het licht van de almaar aangroeiende boekenberg over moslimvrouwen. Selim is echter van mening dat de overgrote meerderheid van de moslims zwijgt over ontoelaatbare praktijken die door andere moslims, namens de islam, worden gepleegd. Eerwraak en vrouwenbesnijdenis bijvoorbeeld; fenomenen die in haar geboorteland Egypte voorkomen - zowel onder moslims als christenen overigens - maar lang niet in alle landen waar de islam de dominante godsdienst is. Dat lijkt Selim ook wel toe te geven, getuige het feit dat ze in haar boek niet veel zegt over de islam, maar wel over traditie en cultuur. Maar, zo vraag je je vervolgens af, wat doen deze onderwerpen dan in een boek over vrouwen en islam? Is het een verkooptruc? Een boek met in de titel “vrouwen' en “islam' verkoopt vast beter dan een titel met daarin saaie woorden als “cultuur' en “traditie'.

Volgens Selim zijn de meeste moslims in Nederland vrouwvijandige traditionele orthodoxen, die de voorschriften van de koran en de soenna (overleveringen over het leven van de profeet) letterlijk naleven. Zelfs moslimvrouwen met hoofddoek die zich feministen noemen, zijn volgens haar orthodox, omdat volgens haar alle gehoofddoekte vrouwen nu eenmaal orthodox zijn. Zonder pardon beschuldigt Selim deze vrouwen voorstander te zijn van zaken als stenigen, zweepslagen en polygamie. Ze voert echter geen enkel bewijs aan dat al deze vrouwen deze praktijken inderdaad toejuichen.

In het verlengde hiervan is het interessant om het boek Eenzaam in Mekka. De pelgrimstocht van een moslima naar het hart van de islam van Asra Nomani te lezen. Nomani is een van oorsprong Indiase, in Amerika levende journaliste die op zoek is naar haar identiteit binnen haar geloof. Ze besluit om de hadj, de jaarlijkse pelgrimstocht naar Mekka te doen. Nomani heeft echter een probleem, haar zoontje is buiten het huwelijk verwekt en aangezien de vader nooit met haar heeft willen trouwen, is haar kind in de ogen van de islam een bastaard. Een van de grootste zonden binnen de islam, zo gelooft ze. Toch besluit ze samen met haar vader, moeder, neefje en nichtje de tocht naar de heilige plaatsen in Saoedi-Arabië te maken. Tijdens haar reis volgt ze het pad van de grote vrouwen binnen de islam, zoals Eva en Hagar, en ze ontdekt de kracht van deze moslimvrouwen die volledig gesteund werden door de profeet Mohammed. Nomani noemt hem dan ook “waarachtig de eerste feminist van de moslimwereld.' De lessen van de hadj besluit ze in Amerika in de praktijk te brengen.

De praktijk in de moslimgemeenschap waar ze woont, blijkt echter een stuk weerbarstiger te zijn dan ze had gedacht en Nomani moet dan ook veel strijd leveren voordat het haar lukt om het bestuur van de moskee in haar woonplaats zover te krijgen dat mannen en vrouwen samen in de moskee mogen bidden. Hoe kunnen deze goed opgeleide mannen zich binnen hun religie zo conservatief opstellen, vraagt Nomani zich af. Nadat ze de teksten van de koran en de soenna heeft gelezen, begrijpt ze dat de mannen er een bepaalde interpretatie van de islam op na houden. Ze concludeert dat vrouwen binnen de islam wel degelijk kunnen emanciperen, juist door de heilige teksten te lezen en een eigen interpretatie van de islam te ontwikkelen. Moslimfeminisme bestaat blijkbaar wel, ook als je je beroept op de heilige teksten. Het hangt maar net van de interpretatie af.

De vraag blijft of het juist is om problemen van moslimvrouwen meteen te relateren aan de islam. Moslimvrouwen zelf doen dat lang niet altijd. Het boek Saida is hier een goed voorbeeld van. Het vertelt over het leven van een in België wonende Marokkaanse vrouw, Saida Boujdaine (1975). Op haar vierde kwam ze naar België om samen met haar tien broers en zussen herenigd te worden met hun vader. In haar boek dat opgetekend is door journalist Tom Naegels beschrijft ze de problemen van een migrantengezin in België. Criminaliteit, broers die zussen slaan en uithuwelijking, het zijn stuk voor stuk problemen die ook Selim in haar boek over vrouwen en islam behandelt. Saida spreekt echter met bijna geen woord over de islam en wijt de problemen binnen haar gezin aan de grote verschillen tussen de Marokkaanse en de Belgische cultuur.

Cultuurverschillen spelen ook een belangrijke rol in Kaaskoppen. Twintig jonge landgenoten over de toekomst van Nederland. In dit boek komen twintig bekende en minder bekende buitenlanders uit onder andere Duitsland, Engeland, Frankrijk, Marokko, Polen, Spanje en Turkije, die al lange tijd in Nederland wonen, aan het woord over het huidige Nederland. Juist nu velen in Nederland de mond vol hebben van “islam en vrouwen', merken een aantal van deze “buitenlandse kaaskoppen' op dat ze zich enorm verbaasd hebben over het fenomeen “Nederland en vrouwen.' Ze dachten dat Nederland een geëmancipeerd land was, maar ze werden al snel uit de droom geholpen toen ze ondervonden hoe moeilijk het was om als moeder (fulltime) te werken. Een Argentijnse werd gestimuleerd om een uitkering te nemen onder het mom dat moeders met kinderen onder de vijf jaar niet hoeven te werken. Een vrouw uit voormalig Joegoslavië ondervond hoe je, als je je kind om drie uur laat ophalen door een oppas of iemand anders, gezien wordt als een slechte moeder. Volgens een Spaanse is “Nederland helemaal niet zo modern als het zich voordoet. Ook in hoge functies tref je niet veel vrouwen aan. Het is een mannenwereld.' In Kaaskoppen wordt dan ook regelmatig geconcludeerd dat de manier waarop migranten reageren veel te maken heeft met de ontvangende, Nederlandse cultuur. Maar de behoefte om scherp in de spiegel te kijken, is op de boekenmarkt aanzienlijk kleiner.

Nahed Selim: Zwijgen is verraad. Openhartige verhalen over vrouwen en islam. Van Gennep, 134 blz. euro 13,50

Asra Q. Nomani: Eenzaam in Mekka. De pelgrimstocht van een moslima naar het hart van de islam. Sirene, 367 blz. euro 19,95

Saida Boujdaine en Tom Naegels: Het boek Saida. Meulenhoff, 159 blz. euro 16,95

Steve Austen: Kaaskoppen. Twintig jonge landgenoten over de toekomst van Nederland. Cossee, 256 blz. euro 16,90

Steve Austen: Kaaskoppen. Twintig jonge landgenoten over de toekomst van Nederland. Cossee, 256 blz. € 16,90