Bin Laden kan best zonder koelkast

Over Osama bin Laden is verbazingwekkend weinig met zekerheid bekend. De Amerikaan Peter Bergen maakt een rondgang langs mensen die hem hebben gekend - en die over hem wilden praten.

Sinds 11 september 2001 is er een vracht boeken geschreven over de inspirator van de aanslagen op het World Trade Center in New York en het Pentagon in Washington, Osama bin Laden, de leider van het islamitische terreurnetwerk Al-Qaeda. Toch was over een man die de internationale verhoudingen zo bepaalt als Bin Laden feitelijk nog verrassend veel onbekend, concludeerde de Amerikaanse journalist Peter Bergen.

Bergen, terrorisme-specialist en auteur van de bestseller Holy War Inc., besloot een poging te wagen de vele nog openstaande vragen te beantwoorden door een soort oral history te schrijven, vooral gefundeerd op uitspraken van bekenden van Bin Laden, maar ook gebaseerd op documenten. Hij probeerde de bergen onbetrouwbare gegevens uit de zoveelste hand of regelrechte desinformatie te vermijden door zich te beperken tot directe informatie. De meeste mensen die in zijn boek worden geciteerd hebben Bin Laden persoonlijk ontmoet. Bergen - die Bin Laden in 1997 zelf heeft geïnterviewd - heeft zijn bronnen in de afgelopen acht jaar persoonlijk gesproken of is hen tegengekomen in officiële verslagen, bijvoorbeeld van rechtszaken. Ook heeft hij boeken van de hand van Al-Qaeda- en Talibaanleiders doorgespit en andere Al-Qaedadocumenten. En natuurlijk de verklaringen van Bin Laden zelf.

Is de auteur in zijn missie geslaagd? Ten dele. Bergen heeft zijn boek met brokjes citaten van zijn bronnen opgebouwd, min of meer chronologisch gerangschikt per periode van Bin Ladens leven - in Saoedi-Arabië, Afghanistan, Saoedi-Arabië, Soedan, Afghanistan en nu vermoedelijk in het Afghaans-Pakistaanse grensgebied. Dat komt de betrouwbaarheid ten goede, maar de leesbaarheid minder: de lezer moet zich ook door veel oninteressante of nauwelijks relevante tekst heenworstelen om de informatie die wel van belang is bij elkaar te sprokkelen.

Verlegen

Het valt direct op dat de grote familie-Bin Laden de gelederen goed gesloten heeft gehouden. Waar zijn zijn 54 (half-)broers en zusters? Over zijn jeugd zouden die immers de beste bron zijn. Maar Bergen heeft zich wat betreft de jonge Osama moeten beperken tot de mededelingen van relatieve buitenstaanders, zoals een docent en een buurjongen. Over zijn vroege jeugd wordt weinig bekend - het was een ernstig jongetje, herinnert zijn Britse leraar Engels op zijn prestigieuze school in Saoedi-Arabië zich. Hij viel op omdat hij zo lang was, niet om zijn hersens. Verlegen was hij, niet een van die leerlingen die de aandacht van de docent opeisten.

Vanaf zijn puberteit leert de lezer Bin Laden beter kennen. Er is dan al een glimp te zien van de latere Osama. ,,Een geboren leider'', noemt een buurjongen in Jeddah hem als hij 16 jaar oud is. Zeer religieus, en bezorgd over Palestina. Osama's Syrische moeder en haar tweede echtgenoot - ze was van zijn vader, een miljardair, gescheiden - waren niet erg conservatief, en hun kinderen evenmin. ,,Maar Osama was anders'', zegt zijn buurjongen. ,,Maar hij was anders op een rustige manier. [...] Hij probeerde zijn broers te beïnvloeden. Natuurlijk wekte hij hen voor het ochtendgebed, en dat was goed - niemand klaagde. Maar soms was hij geschokt als iets niet op islamitische manier werd gedaan. “Draag geen korte mouwen, doe dit niet, doe dat niet'. Maar ze waren allemaal dol op hem.''

Hoe ouder Bin Laden wordt, hoe beter de bronnen worden. Jamal Khalifa is een van de vruchtbaarste bronnen over zijn persoonlijk leven: hij is zijn beste vriend op de universiteit in Jeddah (Bin Laden is niet afgestudeerd) en wordt zijn zwager (Bin Laden bood hem zijn zuster Shaikha aan). Met hem discussieerde hij in die tijd over van alles en nog wat, polygamie bijvoorbeeld. Zoals hun vaders dat deden was fout, constateerden ze. Osama's vader had meer dan 20 vrouwen en was steeds bezig te scheiden en te trouwen. Polygamie was in hun optiek een middel om het sociale probleem van overgeschoten vrouwen op te lossen, niet voor genot. ,,Zo keken we ertegen aan, en we besloten dat ten uitvoer te leggen en een voorbeeld te zijn. Ik ben nooit gescheiden, hij is ook nooit gescheiden, behalve van één vrouw die zich niet aanpaste aan zijn leven.'' Bin Laden heeft nooit meer dan vier vrouwen tegelijk gehad - de gescheiden echtgenote werd vervangen - van wie hij bij de laatste telling in dit boek 16 kinderen heeft.

Als de zegslieden het ergens over eens zijn is het wel dat Bin Laden zeer nederig is en buitengewoon eenvoudig, misschien zelfs wel gierig, zoals een echte miljonair betaamt. Hij eet het karige rantsoen van zijn strijders en slaapt met hen op de grond. Dat verzekert hem van de trouw van zijn aanhang, zij het minder van die van zijn gezin, dat in die eenvoud moet delen: de Bin Ladens hebben geen ijskast. Interessant zijn wat dat betreft de bijzonderheden over twee van die kinderen, zijn zoons Abdallah, de oudste, en Omar, die allebei met hun vader hebben gebroken; de eerste al vóór en de tweede na de aanslagen van 11 september. Omar was volgens zijn oom Jamal Khalifa ,,echt boos op zijn vader. Hij was kwaad over de situatie. Hij zei: wat dachten ze toen ze die twee torens verwoestten? [...] Nu probeert hij zich te ontwikkelen en te werken, omdat Osama zijn kinderen niet ontwikkelde. Hij stuurde hen niet naar school; hij wilde ze opvoeden op de heel oude, traditionele manier. Door ze de koran uit het hoofd te laten leren en daarna de hadith (uitspraken van de profeet) en gedichten. Dus Omar betreurde dat werkelijk. Hij zag het verschil tussen zichzelf en de anderen in de familie. Die zijn allemaal afgestudeerd.“

Het boek van Bergen bevat voldoende details over zijn liefde voor zijn moeder, zijn sportiviteit en hoe gewoon hij is gebleven, maar Bin Ladens persoonlijke ontwikkeling van verlegen, ultrareligieuze jonge man tot de grootste terroristenleider van deze tijd komt veel minder goed uit de verf. Bergen heeft nauwelijks bronnen in de inner circle van Al-Qaeda die daarover interessant materiaal zouden kunnen leveren. De koran verbiedt geweld tegen burgers; is daarover gediscussieerd? Zijn woede over het Amerikaanse optreden in de islamitische wereld komt volop tot uiting in zijn vele verklaringen en boodschappen, maar hoe is het zover gekomen?

Kalief

Wie hoopt op nieuwe informatie over Bin Ladens ideologische ontwikkeling, de grondslag van al die terreur, wordt eveneens teleurgesteld. Bergens gesprekspartners komen niet verder dan al bekende informatie nog eens op een rijtje te zetten. De invloed van zijn radicale leermeesters aan de universiteit in Saoedi-Arabië, Abdullah Azzam en Mohammed Qutb, broer en volger van de Egyptische jihad-ideoloog Sayyid Qutb, is goed bekend, en ook Azzams vervanging als huisideoloog aan het einde van de jaren tachtig door de hardere Egyptische extremist Ayman Zawahiri. Maar hoe ver gaat de eigen inbreng van Bin Laden? Ziet hij zichzelf als toekomstige kalief van de islamitische wereld?

Het boek levert wel een verklaring waarom de Amerikanen en wie er al naar hem op zoek zijn, Bin Laden nog steeds niet hebben gevonden. ,,Osama bin Laden is een nederige man. Hij kan leven op weinig voedsel. Hij kan leven zonder luxe en hij gaat op onder de miljoenen die er in dat deel van de wereld in Afghanistan en Pakistan zijn“, aldus Abdel Bari Atwan, hoofdredacteur van de krant Al-Quds al-Arabi. “Hij wordt geadoreerd door de mensen om hem heen. Voor hen is hij geen leider. Hij is alles. Hij is de vader; hij is de broeder; hij is een leider; hij is de imam [...] Hij is anders en niet corrupt en zo vertegenwoordigt hij de pioniers van de vroege islamitische geschiedenis - de metgezellen van de profeet Mohammed.''

Peter L. Bergen: The Osama Bin Laden I Know. An Oral History of Al-Qaeda's Leader. Free Press, 320 blz. euro 26,49