Aan de winnaars: maak betere pleinen en parken

Ondanks geslaagde pogingen om de openbare ruimte schoon, heel en veilig te maken, zijn er nog steeds te weinig plekken waar mensen zich prettig voelen. Nieuwe gemeentebestuurders, doe daar iets aan, roept Gerrit Jan van 't Veen op.

Met de gemeenteraadsverkiezingen achter de rug gaat u als winnaar werken aan de ontwikkeling van uw gemeente. Van oudsher is de openbare ruimte een van uw belangrijke aandachtsgebieden. Iedere gemeenteraad geeft er miljoenen aan uit. Waarvan er vele opgaan aan lange procedures, overbodige nieuwe ontwerpen en gebrek aan afstemming. Wat gaat u buiten doen? Hopelijk iets anders dan vóór 7 maart werd gedaan.

U hebt beleidsnota's vastgesteld met 'kwaliteitsniveaus' voor hondenpoep, zwerfvuil en losse stoeptegels. Soms hebt u zelfs een aparte hondenpoepnota onder ogen gehad. Omdat het ministerie van Binnenlandse Zaken dat wenste, heeft u ook een kapitaalgoederennota aangenomen met uw verwachtingen van investeringen in wegen, riolering en waterwerken. Er zijn camera's in de openbare ruimte gekomen als onderdeel van een bredere handhavingscampagne. U hebt ook blauw op straat gestuurd. En velen van u zijn doorgegaan met het vernieuwen van de straten en pleinen van de centra. Onze openbare ruimte begint nu wel zo'n beetje 'hufterproof' te worden en, niet te vergeten, 'schoon, heel en veilig'. En toch

De technocratische, versnipperde aanpak blijkt niet als vanzelf te leiden tot prettige openbare ruimtes. Wie buiten oplet, ziet een jarenlange tendens van verschraling, veronachtzaming en onbruikbare ontwerpen. Sober en doelmatig is het credo met hier en daar een luxueuze uitschieter; veel 'net niet' is het gevolg. Er zijn te veel onbestemde ruimtes. Te veel ongebruikte speelplaatsen, zinloze banken, schrale grasveldjes en armetierige bomen.

Ook in sociaal opzicht verslechtert het beeld. Confrontaties tussen groepen en individuen nemen toe door een gebrek aan wederzijds respect. De verwachtingen van de openbare ruimte worden steeds beperkter. De tomeloze inzet van massa's professionals leiden door een gebrek aan samenwerking en visie tot onhandige, oninspirerende, wezenloze ruimtes. Natuurlijk zijn er goede voorbeelden. Maar het lijken toevalstreffers en veelal heftig bevochten resultaten op een nog altijd verstarde bureaucratie. Het maken en behouden van prettige openbare ruimtes is helaas geen alledaagse routine.

Is dat erg? Ja. Mensen zijn graag buiten. En buiten mag het dus best aan de verwachtingen voldoen. Prettige plekken zijn plekken waar mensen zich op hun gemak voelen. Voldoet de openbare ruimte niet, dan bewegen kinderen minder, raken mensen eerder geïsoleerd, voelen ouderen zich onveilig, zijn buurten minder gewild, daalt de omzet van de kleine detailhandel, et cetera. Straten, parken en pleinen zijn een cruciaal onderdeel van onze dorpen en steden. Goede ruimtes brengen mensen op straat. Het is dan mooi meegenomen dat ze hun stadsgenoten zien, zodat herkenning en erkenning van verschillende leefstijlen vanzelfsprekend blijft.

De centrale vraag is wat u als volksvertegenwoordiger van de openbare ruimte verwacht. Dat kunt u heel hoogdravend formuleren, zoals: 'De spontane ontmoeting van mensen in de buurt is een voorwaarde voor sociale cohesie in onze desintegrerende samenleving', maar mag best ook pragmatisch: 'Mensen moeten in staat zijn om zich buiten prettig te voelen, zodat ze daar kunnen recreeren, vrienden ontmoeten, de zon voelen of gewoon lekker liggen.'

Vast staat in elk geval dat u dat met schoon, heel en veilig niet gaat lukken. Evenmin met een afstandelijk debat over normen en waarden. Noch met een kil repressief beleid. Er zijn legio mogelijkheden om vitale openbare ruimtes te creëren en te behouden. Inspirerende voorbeelden zijn initiatieven als brede buurtscholen, succesvolle stadsparken, ecologische gemeenschappelijke binnenterreinen of skatebanen waar gebruik met succes is geïntensiveerd.

Succes lijkt het resultaat van vasthoudendheid en toeval. Daar kunt u de komende jaren helaas nauwelijks op vertrouwen. De organisaties die betrokken zijn bij het beheer en de ontwikkeling van de openbare ruimtes werken onvoldoende samen, zijn niet flexibel genoeg en ontberen transparantie. Het ontbreekt ook aan vertrouwen tussen u en de werkvloer. Er is nauwelijks een verbindende visie aan te wijzen die verder gaat dan standaard ontwerpeisen en schoon, heel en veilig.

Geld is het probleem niet. Het gaat natuurlijk hard wanneer u natuursteen gebruikt, maar dat is meestal nergens voor nodig. Kennis is er ook genoeg. Het New Yorkse instituut Project for Public Spaces heeft bijvoorbeeld 30 jaar ervaring met het ontwikkelen van 'Great Places' en met succes. Prettige plekken, waar mensen betrokken zijn, iets graag doen en met plezier verblijven of passeren: het kan echt en ze liggen voor het oprapen (Bryant Park New York, Dappermarkt, Amsterdam, Borrough foodmarket Londen, Zuiderpark Den Haag).

Wilt u ook Great Places? Toon dan lef door te experimenteren met vernieuwende initiatieven. Zet het gebruik van de openbare ruimte centraal. Te vaak wordt het middel verheven tot doel. Een leeg stationsplein is sociaal veilig. Er gebeurt immers niets. Tja.. De afgelopen jaren is er te weinig aandacht geweest voor goede openbare ruimte en te veel voor veilige, schone, hele en mooie ruimtes. Praat over wat er buiten kan gebeuren en niet over de vorm. Alles draait om goed gebruik en pas daarna om mooie tegels.

Eis daarom meer maatwerk van uw organisatie - wat iets anders is dan overal een ander type straatsteen. Verwacht het vermogen om relevante samenhang te bereiken tussen sociale en fysieke ingrepen; tussen repressieve en proactieve acties en tussen nieuwe ontwerpen en het behoud van bestaande. Dwing mensen buiten hun geijkte kaders te denken en te werken.

Besteed zorgvuldig aandacht aan de directe woonomgeving. Recreëren rond de woning voor ouderen en jongeren staat in veel wijken onder druk. In het woningbouwprogramma van zowel de nieuwbouw als de herstructurering is de openbare ruimte nog te vaak een sluitpost. Zorg dat er openbare ruimte wordt ontwikkeld, waarin mensen elkaar kunnen zien. Meng activiteiten, zodat mensen elkaar blijven herkennen. Maak betekenisvolle pleinen en parken voor de buurt en de wijk. En bepaal het niet zelf, maar ga in gesprek over verwachtingen en mogelijke initiatieven. De gemeenschap is en blijft de expert.

Werk vanuit plekken in plaats van de aandacht altijd maar te spreiden over alles en iedereen. Stop niet na een of twee successen, maar bouw successen uit. Het Haagse Oranjeplein is een prettige plek, tot je de eerste de beste zijstraat in stapt. Toch schrijft men dat de Schilderswijk klaar is.

Streef ernaar de beste fiets- en loopgemeente van Nederland te worden. Fietsen en lopen kan nog veel beter. Loop of fiets eens een route van een half uur door uw gemeente en tel hoe vaak u op een onlogische, verwarrende situatie stuit. Bedenk dat mensen door op de stoep geparkeerde auto's's avonds vast in hun huis zitten.

Maak uw markt de leukste markt van Nederland. De afgelopen decennia is de economische functie van de openbare ruimte steeds meer ondergesneeuwd. Maar zodra we op vakantie zijn, gaan we even naar de markt. Doe je dat in Nederland, dan stuit je veelal op een muur van busjes en groezelig zeil. Dat kan veel aantrekkelijker. Waarom geen straatrestaurant tijdens de boerenmarkt, zoals op het Freyung in Wenen of leestafels op de boekenmarkt (en koffie met gebak).

Geef scholen nog meer betekenis door voorzieningen in de wijk te delen. Waarom is schoolvoetbal niet gewoon in het park, zoals cricket in Stanley Park Vancouver? Creëer meer van dit soort flexibele voorzieningen. Zomertheaters, wijkbioscopen, buitenrestaurants, kunstmanifestaties; er kan zoveel meer dan alleen ijsbanen. Zet losse stoelen en picknicktafels in het stadspark in combinatie met een kiosk en een draadloze internettoegang. U bent de eerst aangewezene om met dit soort initiatieven nog vaker het verschil te maken tussen schone, hele, veilige, maar wel saaie, onbruikbare plekken en vitale, verbindende, inspirerende plekken, waar nu en dan best een krasje op mag zitten. De kansen daarvoor liggen binnen ieders handbereik. Het gaat immers niet om meer, maar om anders. Buiten is het leuk! Zorg daarvoor.