Een symfonie van handen

Dit jaar is het vijf jaar geleden dat Johan van der Keuken overleed aan kanker.

Een pas verschenen dvd-box toont vele hoogtepunten uit zijn intellectuele oeuvre.

Johan van der Keuken wilde kijkers bewust maken van hoe misleidend filmbeelden kunnen zijn

Het begon allemaal met het fototoestel dat de twaalfjarige Johan van der Keuken op zijn verjaardag van zijn grootvader kreeg. Vanaf dat moment was er een nieuwe manier om naar de wereld te kijken: door de lens. En dat betekende voor de nieuwsgierige jongeling: beter, gefocused, nieuwsgierig, als een ontdekkingsreiziger of een privé-detective, op zoek naar iets, al bleek vaak pas gaandeweg waarnaar.

Dit jaar is het vijf jaar geleden dat documentairemaker Johan van der Keuken overleed aan de gevolgen van kanker. Ook dit laatste deel van zijn leven werd door de camera bekeken, vastgelegd, ondervraagd en zo weer op losse schroeven gezet in De grote vakantie (2000), een filmisch testament dat autobiografisch en universeel tegelijkertijd was.

In de documentaire die Thierry Nouel over de fotograaf/filmmaker maakte, zitten we al snel in de trein naar Parijs. Daar trok Van der Keuken in de jaren zestig ook naartoe om aan de filmacademie te studeren. En daar heeft hij zich altijd meer thuis en vooral begrepen gevoeld.

Voor Nederland waren zijn films vaak te intellectueel. Al lijkt dat nu bij herzien misschien ook te komen door het in Frankrijk aangeleerde jargon waarin hij erover sprak. Hoe dan ook, in Frankrijk wordt Johan van der Keuken als dé belangrijkste Nederlandse filmmaker beschouwd. Niet verwonderlijk dus dat het initiatief voor de verzameling van zijn oeuvre op dvd mede bij het Franse televisiestation Arte lag.

De eerste twee boxen in die reeks, met films die hij maakte vanaf midden jaren tachtig, vanaf zijn bekende film I $ uit 1986 tot zijn laatste werk, zijn nu verschenen. Ze werden zaterdag in het Filmmuseum in Amsterdam gepresenteerd tijdens de eerste Johan van der Keuken-lezing, die werd gehouden door de Van der Keuken-expert François Albera. Hij verzorgde ook de begeleidende essays bij de dvd-verzameling.

Albera beschrijft daarin een kenmerkend beeld, opgenomen in het door het Franse filmtijdschrift Cahiers du cinéma uitgegeven fotoboek Aventures d'un regard. Het is een still van de hand van de filmmaker/fotograaf die een tegelvloer aanraakt, een bedrieglijk beeld wat diepte suggereert waar die niet is, een spel speelt met de patronen van de tegels en de schaduwen die de hand erop werpt.

Handen zijn belangrijk in Van der Keukens films. Ook de handen van de filmmaker Van der Keuken zelf, die daarmee steeds de illusie doorbrak tussen beeld en de manier waarop dat beeld dankzij hemzelf achter de camera tot stand kwam. Hij toont vaak handen die iets doen. Handen in close-up die krullers inzetten, de lippen van een porseleinen pop rood schilderen, graven in de modder, geld tellen, zoals in de film Temps/Travail uit 2000.

Deze montage van beelden uit de films vormt een venster op Van der Keukens werk. Het is een symfonie van werkende handen. Sommige beroeren gereedschappen, andere verzamelen vuil onder hun nagels. Maar geen hand rust in ledigheid. Handen moeten er altijd inzitten, vertelt Van der Keuken in de documentaire aan Nouel. Evenals voeten. Spelende kinderen. En water, waarop het licht net zo bedrieglijk kan spiegelen als op die tegelvloer.

De reclameslogan 'als het goed is vergeet je dat het film is', is niet op zijn werk van toepassing, legt Van der Keuken uit. Bij zijn films moeten we ons juist bewust zijn van het feit dat het films zijn. Weten hoe misleidend beelden kunnen zijn. En hoe minder er is in het beeld wat daarvan afleidt, hoe geconcentreerder we kunnen kijken en genieten. Waar het beeld het leegst is, is de blik het meest intens, zo vat hij het samen.

dvd

Het complete oeuvre: Johan van der Keuken. DVD-boxen 1 en 2. Distributie: Total Film Entertainment.