Bhanwata ontloopt droogte door 'wateroogst'

Droogte in de Indiase deelstaat Rajasthan heeft tot een opleving geleid van in onbruik geraakte wateropvangsystemen. Kleine dammen en kunstmatige meertjes verzekeren de boeren van water voor landbouw en consumptie.

Zilvergrijze apen kijken vanaf de rotsen naar de dam die het dorp Bhanwata redde van de ondergang. Twintig jaar geleden, zegt Kanhaiya Lal Gurjal terwijl hij over de dam loopt, viel er steeds minder regen en liep het grondwaterniveau heel snel terug. 'We hadden amper genoeg water om te drinken, en voor de landbouw was er gewoon te weinig. Op sommige dagen hadden we niets te eten. Ons dorp leek ten dode opgeschreven', zegt de 38-jarige inwoner van Bhanwata.

In 1985 en '86 werd het district Alwar, waarin Bhanwata ligt, getroffen door de hevigste droogte in jaren. 'Mijn moeder moest soms vijf kilometer lopen om ergens water uit een put te halen. Ze was dagelijks uren onderweg', vertelt Gurjal. Een grote migratiestroom was het gevolg van de tegenvallende moessons. Mensen trokken weg naar andere regio's, hopend op een beter bestaan. 'We hebben toen besloten om het eeuwenoude wateropvangsysteem, johad, nieuw leven in te blazen en dat is onze redding geweest', legt hij uit.

Bhanwata is een gehucht waar de tijd heeft stilgestaan. Een modderige zandweg is de enige verbinding met de buitenwereld voor het dorp met 53 huisjes. Op de 'straten' lopen koeien en geiten los. Elk huis heeft een paar buffels voor de deur staan. Vrouwen met neusringen en dikke zilveren enkelbanden, gekleed in fel gekleurde sari's, trekken bij de waterputten emmers naar boven. De mannen hangen rond, lurkend aan hun waterpijpen. Telefoon en televisie kennen ze niet: in Bhanwata is geen elektriciteit.

'Maar nu hebben we wél genoeg water', zegt de 38-jarige Gurjal. In de jaren zeventig en begin jaren tachtig was dat wel anders. Aanhoudende ontbossing, mijnbouw en tegenvallende regenperiodes hadden het landschap aangetast, met als gevolg een toename van plotselinge overstromingen en periodes van droogte. De dorpsbewoners, die van regenwater afhankelijk zijn voor de landbouw, hadden oude wateropvangtechnieken verwaarloosd. Wie niet rondkwam van zijn grond, kluste gewoon wat bij in de mijnbouw.

Bhanwata ligt omsloten door bergen, waarop het merendeel van de bomen door de jaren heen is verdwenen. Wanneer de regen viel, kwam die bijna niet meer in het grondwater terecht, maar golfde langs de oppervlakte naar beneden, legt Gurjal uit. 'Toen zijn we begonnen met de bouw van een dam aan de voet van de berg om het water op te vangen. We hebben ook weer nieuwe bomen en struiken geplant op de hellingen om erosie tegen te gaan.'

Jaarlijks valt er ongeveer 600 millimeter neerslag in Rajasthan (in Nederland is dat gemiddeld 750 tot 800 millimeter), waarvan 90 procent in de maanden juli, augustus en september. De deelstaat is de droogste regio van India. Gedurende vijf jaar werkten alle families van het dorp Bhanwata gemiddeld drie maanden per jaar zonder loon aan de dam. Een tweede en derde dam volgden later op lager niveau, terwijl een bassin het sluitstuk vormt van de moderne johad, in het Engels bekend als rainwater harvesting, ofwel regenwater oogsten. 'Doordat het regenwater nu wordt vastgehouden en tijd heeft om in de grond te zakken, komt het vanzelf in het grondwater terecht, dat zo op peil blijft.' Nu heeft het dorp dertig waterputten die altijd voldoende water leveren. 'In het verleden hadden we er vier', zegt Gurjal.

De inwoners hebben meertjes gegraven naast hun akkers. Hun vorm van johad is vrijwel identiek aan de traditionele techniek. Langs een van de maïsvelden ligt zo'n meertje, een bassin dat tijdens de moesson overstroomt, zodat het water vanzelf naar de akker vloeit. Gurjal wijst om zich heen: 'Je ziet dat nu alles groen is, maar twintig jaar geleden leek het steeds meer op een woestijn.'

De opleving van traditionele wateropvangsystemen in Rajasthan is mede te danken aan de niet-gouvernementele organisatie (ngo) Tarun Bharat Sangh. Deze ngo heeft in de deelstaat ruim 8.000 nieuwe systemen opgezet met de lokale bevolking. Het 'oogsten' van regenwater is ook in andere delen van India in opkomst, zegt R.K. Srinivasan van het Centre for Science and Environment (CSE) in New Delhi.

'In 1970 waren er zo'n 100.000 dorpen met watergebrek, nu volgens het laatste onderzoek zeker 350.000', zegt Srinivasan. 'We zien steeds meer conflicten tussen de grote stad en het platteland. Een miljoenenstad als Chennai (Madras) krijgt via een kilometerslange pijpleiding water dat afkomstig is uit een meer. De boeren in de omgeving merken dat, zien het waterniveau afnemen en hebben steeds meer moeite om genoeg water te vinden voor hun land.' CSE deed zeven jaar onderzoek naar de traditionele wateropvangtechnieken van India. 'De systemen verschillen per regio, maar hebben ook veel met elkaar gemeen.' Volgens het onderzoek, vastgelegd in het boek Dying Wisdom, heeft India vijftien ecologische zones met elk een eigen wijze van regenwater oogsten. 'Wij proberen die aan de man te brengen met campagnes, maar we hebben nog een lange weg te gaan', aldus Srinivasan.