Berlijn in ban spionnen

Speelde de Duitse geheime dienst in Bagdad onder een hoedje met de VS?

'Een debat over inlichtingendiensten hoort bij een volwassen land.'

Protest in Berlijn in 2005 tegen de Amerikaanse president. Foto AFP Demonstrators march with banners reading "Bush and Co., out of the Iraq!" and others with the portrait of US president Georg W. Bush reading "Terrorist Nr. 1", 22 February 2005 in the center of Berlin, during a demonstration against the visit of the US President, who will meet German Chancellor Gerhard Schroeder on 23 February 2005 in the western town of Mainz. AFP PHOTO DDP/MARCUS BRANDT GERMANY OUT AFP

Voor liefhebbers van James Bond en samenzweringstheorieën breekt in Berlijn een gouden tijd aan. De Bondsdag bereidt zich voor op een parlementaire enquête naar de werkwijze van inlichtingendiensten, onder andere ten tijde van de oorlog in Irak.

Parlementaire plichtsvervulling in een democratie, zegt de oppositie over het onderzoek. Profileringsdrang van een tandeloze oppositie, zeggen regeringspartijen. De spionnen zelf vrezen dat ze in hun werk belemmerd zullen worden.

Een reeks onthullingen hebben in de afgelopen maanden een hooglopend debat losgemaakt over de werkwijze van de Duitse geheime dienst BND. De affaires stammen uit de ambtstermijn van voormalig kanselier Gerhard Schröder (SPD). Zijn roodgroene regering baarde opzien door zich te verzetten tegen de Amerikaanse oorlog in Irak. De onthullingen over de BND hebben onder andere de vraag opgeworpen of het Duitse 'nee' tegen de oorlog wel zo hard was als Schröder het deed voorkomen.

De onthullingen over de BND kwamen veelal uit Amerikaanse bron en aan de vooravond van een Duits-Amerikaanse topontmoeting. Sociaal-democraten, zoals SPD-voorzitter Platzeck, vermoeden daarom dat duistere Amerikaanse krachten aan het werk zijn die met doelgerichte lekken alsnog proberen de SPD van Schröder te beschadigen.

In eerste instantie ging de aandacht uit naar geheime CIA-vluchten. Brisant werd de zaak toen bleek dat de CIA een Duitse staatsburger naar Afghanistan had ontvoerd.

Kort daarop kwam ook de Duitse inlichtingendienst in beeld. Duitsland had tijdens de Irak-oorlog twee spionnen in Bagdad, wier berichten ook bij de Amerikanen terecht kwamen. De Duitsers zouden, aldus de New York Times, onder andere Irakese plannen voor de verdediging van Bagdad aan de Amerikanen hebben doorgespeeld.

De huidige regering van Angela Merkel, waar ook de SPD deel van uitmaakt, zegde opheldering toe. De spionnen van Bagdad en hun superieuren rapporteerden, achter gesloten deuren, aan een speciale commissie van de Bondsdag. Parlementariërs van CDU en SPD concludeerden na afloop dat de spionnen niet wezenlijk hadden bijgedragen aan de Amerikaanse oorlogsvoering. Ze mochten de gevechtshandelingen niet beïnvloeden en dat hadden ze ook niet gedaan. Kous af.

De oppositie dacht daar anders over. FDP, Linkspartei en Groenen hebben het moeilijk in een Bondsdag die wordt gedomineerd door de grote coalitiepartijen CDU en SPD. Het enquêterecht is echter een minderheidsrecht, dat de coalitie niet kan blokkeren. De drie bundelden dan ook hun krachten en dwongen een onderzoek af dat in april begint en het hele jaar gaat duren.

Hans-Christian Ströbele (Groenen) maakt zich sterk voor de enquête, ook al brengt hij zijn partijgenoot en voormalig minister van buitenlandse zaken Joschka Fischer daarmee in verlegenheid. 'Ik heb een mandaat van het volk en een mandaat om voor opheldering te zorgen.' In conservatieve kring is gesteld dat het huichelachtig was om tegen de Amerikanen te fulmineren en ze stiekem van informatie te voorzien. 'Schröder heeft altijd gezegd dat hij zich hield aan de verplichtingen die voortvloeien uit het [NAVO]-bondgenootschap.' Zo mochten de VS tijdens de oorlog gebruik maken van Amerikaanse bases in Duitsland.

Voor afgevaardigde Dieter Wiefelspütz (SPD) is de enquête 'een politiek instrument in handen van de oppositie.' Extra onderzoek acht hij overbodig. 'We gaan nu alles dubbel doen. ' Wiefelspütz ziet de discussie als een vorm van volwassenwording. 'Duitsland is pas sinds de eenwording in 1990 een staat met troepen in het buitenland. Bij de nieuwe rol horen ook inlichtingendiensten. Duitsland moet daar nog aan wennen.'