Eindelijk begrijpen waar Goede Vrijdag over gaat

Bach vertalen gold als heiligschennis. Jan Rot negeert die traditie.

Meelezen en zelf meezingen helpt de hertaling te waarderen.

Een revolutietje in christelijk en muzikaal Nederland, daarop hoopt Jan Rot nu zijn Nederlandse versie van de Matthäus Passion op cd te beluisteren is.

Bijna 300 jaar na de wereldpremière in Leipzig, zou het inderdaad een echte revolutie zijn als we het in Nederland heel vanzelfsprekend gaan vinden dat de evangelist Mattheus zingt: “Elke dag verder zakte de groepsmoraal: waar was hun Jezus mee bezig? Ze vroegen hem weer: waar en voor wie en wanneer zal dat koninkrijk nou komen?“

Niets is immers zo Nederlands als de traditie van de Matthäus Passion in de Lijdenstijd tussen carnaval en Pasen. De traditie bestaat al sinds 1899, toen dirigent Willem Mengelberg en het Concertgebouworkest het grootste werk van Bach jaarlijks begonnen uit te voeren in Amsterdam. Overal, in bijna elke kerk en concertzaal, klinkt in Nederland rond deze tijd de Matthäus Passion. Maar altijd horen we het verhaal van de evangelist Mattheus in het Duits. We weten niet beter, misschien denken allerlei Nederlanders wel dat er 2000 jaar geleden al Duits werd gesproken in het Heilige Land.

Bachs christelijke Duits is dankzij zijn muziek in Nederland uitgegroeid tot een tweede religieuze moedertaal. Het verhaal van het lijden en de kruisiging van Jezus die daarmee onze schuld op zich neemt, is de essentie van het christelijke geloof. Maar de meeste Nederlanders, gelovig of niet, kennen dat verhaal dankzij de Matthäus in het Duits. En als we op school al Duits hebben geleerd, begrijpen we er meestal weinig van.

“Kommt, Ihr Töchter, helft mir klagen', zo begint het openingskoor. Niemand denkt er nog over na, wie die dochters zijn. Naar de tekst van de Matthäus wil eigenlijk niemand echt serieus luisteren, in ieder geval niet woord voor woord. We kennen het verhaal wel, want we kennen toch de muziek. Behalve dan Jan Rot, vroeger een rockende popzanger en nu vooral dichter. Hij komt uit een keurig christelijk gezin. Vader Rot dwong de kleine Jan naar de Matthäus Passion te luisteren. Maar de toen al zo tegendraadse jongen begreep weinig of niets van dat Duits. En waarom, dacht hij. De bijbel is er toch ook in het Nederlands?

Vlak na de oorlog, toen men even geen Duits meer wilde horen, maakte de dichter Jan Engelman een bijna letterlijke Nederlandse vertaling van De Matthäus Passion. Maar een succes is die niet geworden. Uiteindelijk beschouwde velen het Nederlands toch als heiligschennis. De traditie won het toen nog van de begrijpelijkheid.

Nu is er op cd de Nederlandse hertaling van de Matthäus Passion door Jan Rot. Hij noemt het stuk van Bach en hemzelf Mattheuspassie, met goedkeuring van de redactie van Van Dale. Een echte vertaling is het niet, dat was nog steeds te onbegrijpelijk voor Rot. Het is een “hertaling', want Jan Rot maakte voor een deel zelf zijn eigen tekst en uitleg. Vijf jaar werkte Jan Rot aan de hertaling. Hij werd bijgestaan en geadviseerd door een echte begeleidingscommissie, zo ongeveer als bij de recente nieuwe Bijbelvertaling.

Sommige dingen bleven bijna hetzelfde: “O Haupt voll Blut und Wunden' werd “O hoofd vol bloed en wonden'. Maar de volgende regel is al radicaal anders: “voll Schmerz und voller Hohn' is bij Rot “vervloekte doornenkroon'. Eindelijk horen wij Nederlanders dankzij Rots Mattheuspassie wat er in Jeruzalem op Goede Vrijdag aan de hand was.

Wie de cd's van Rots Mattheuspassie opzet, wil zo snel mogelijk al dat Nederlands horen. Maar dat valt in het begin nog niet echt mee. In het openingskoor “Hoor van verre jammerklagen' wordt door het Residentie Bachkoor en het Haags Matrozenkoor zó druk door elkaar heen gezongen, dat er bijna niets van te verstaan is. Pas na vier minuten begin je echt wat Nederlands te horen: “Kom! Waarom? Erken je schuld.' Maar verteller Marcel Beekman, de Jezus van Marc Pantus en verderop ook Petrus en Pilatus komen perfect door.

Ook in de koren, koralen en aria's is niet alles meteen verstaanbaar. De eerste keren meelezen en vooral zelf meezingen helpt goed de Nederlandse teksten te waarderen. Jezus berispt Petrus: “Mijn afscheid lijkt me meer relevant. Wat telt een handvol centen bij mijn sacramenten?' en de alt Tania Kross zingt: “Grijs en grauw bleef mijn leven zonder jou.'

Luister naar Rots versie van koraal 63 op www.nrc.nl/kunst

De cd J.S. Bach - Mattheuspassie.

Nederlandse versie hertaald door Jan Rot (Universal Music 00289 4769164).

De bladmuziek verschijnt later deze maand bij Nijgh en Van Ditmar.

Concert: 11 april, Dr. Anton Philipszaal, Den Haag. Met Residentie Orkest/ Residentie Bachkoor o.l.v. Jos Vermunt. Aanvang: 19 uur. Res: (070) 8800333

Nederlandse versie hertaald door Jan Rot (Universal Music 00289 4769164).

De bladmuziek verschijnt later deze maand bij Nijgh en Van Ditmar.

Concert: 11 april, Dr. Anton Philipszaal, Den Haag. Met Residentie Orkest/ Residentie Bachkoor o.l.v. Jos Vermunt. Aanvang: 19 uur. Res: (070) 8800333