Een schok in de beurswereld met grote offers

Het hof wees gisteren arrest tegen de laatste verdachten in de Clickfonds-zaak. Justitie behaalde een schamel resultaat. Toch markeert de zaak het begin van een tijdperk in de financiële fraudebestrijding.

Het begon op vrijdagavond 24 oktober 1997 en de mediahype volgde vrijwel meteen. Een inval op de effectenbeurs, aanhoudingen van commissionairs van naam en faam, een persbericht van justitie met zware verdenkingen (“omvangrijke witwaspraktijken en beursfraude“). Gistermiddag, bijna achtenhalf jaar later, eindigde Operatie Clickfonds, in een van de zalen van het gerechtshof in Amsterdam. Althans, als geen van de partijen nog cassatie aantekent bij de Hoge Raad in wat nog steeds als de meest omvangrijke fraudezaak ooit in Nederland geldt.

Het hof deed uitspraak in de zaken van twee overgebleven hoofdverdachten (de in Zwitserland wonende Nederlandse ex-vermogensbeheerder Dirk de Groot en oud-commissionair Adri Strating) en schroefde eerder opgelegde straffen fors terug (zie “Belangrijkste resultaten in beursfraudezaak'). Drie oud-medewerkers van Strating Effecten werden zelfs vrijgesproken.

De “beursfraudezaak' dijde in 1997 al snel uit tot een potpourri aan verschillende dossiers, met tientallen verdachten en onderzoekslijnen. Gisteren was het om meer redenen een gedenkwaardige uitspraak. Want onder de loep van het hof lag de kern van het complex waar het allemaal om begon: misbruik van zogenoemde “coderekeningen' om daarmee de belasting te ontduiken. Bovendien bevatte het arrest enkele typerende Clickfonds-elementen, zoals de lange duur van het onderzoek, of zoals de raadsheren zeiden: “het zelfs voor het hof vrijwel ongekend lange tijdsverloop“, een “aanzienlijke overschrijding van de redelijke termijn“. Daarnaast kwam een andere constante terug: de slordige werkwijze van de justitiële autoriteiten. Het openbaar ministerie (OM) werd daarvoor al meermalen hard op de vingers getikt.

Maar, bleek uit het arrest: het is óók weer niet zo dat Clickfonds een zaak van niets is geweest. Zowel Strating als De Groot kregen stevige verwijten wegens medeplichtigheid bij belastingontduiking. Bij De Groot werd bovendien gerefereerd aan misdadige (drugs)gelden: “De verdachte wist dat zijn cliënten vermogen te gelde wilden maken buiten het zicht van de fiscus en ook buiten het zicht van justitie.“ Beide mannen zouden, aldus het arrest, tot aanzienlijke celstraffen en geldboetes zijn veroordeeld als de strafbare feiten waren gepleegd “binnen het huidige tijdsgewricht en in een recentelijk verleden“ en als het onderzoek niet zo lang had geduurd.

Hoe moet Operatie Clickfonds achteraf worden beoordeeld? Ook na lezing van het gedetailleerde arrest van gisteren toch als een vooral fiscale affaire die te lang duurde en bol staat van de slordigheden. Dat justitie de zaak veel te zwaar aanzette en de ernstigste beursfraudeaantijgingen (misbruik voorwetenschap, frontrunning, witwassen van crimineel geld via de beurs) niet of nauwelijks kon hardmaken, is onmiskenbaar. Eigenlijk kregen alleen ex-beurshandelaar Eddy Swaab en enkele medewerkers straffen wegens gedragingen die met moeite onder het kopje “beursfraude' kunnen worden geschaard. Wrang genoeg was dat nou juist de enige zaak die het OM niet van tevoren op het oog had, maar waar het bij toeval op stuitte.

Toch zorgde Clickfonds voor een katalysatoreffect in de beurswereld. De schok van 1997 leverde een financiële fraudenota van het kabinet op, die in snel tempo werd geïmplementeerd. Het “zelfregulerend toezicht' op de beurs verdween, toezichthouder STE werd omgevormd in de AFM en groeide enorm en het onderwerp integriteit stond in één klap op de kaart.

Maar de prijs is hoog geweest, niet in de laatste plaats voor het OM zelf. Hoewel justitie in het recente verleden helemaal niet zo slecht gescoord heeft met financiële fraudezaken (VPV, Landis, American Energy), waart het Clickfonds-trauma nog rond. Dat is niet onbegrijpelijk. Zelden hebben rechters zich in de verschillende Clickfonds-vonnissen zó hard uitgelaten over de werkwijze van justitie. Ook gisteren weer sprak het hof over “een diversiteit aan onzorgvuldigheden die aan de opsporingsinstanties moeten worden toegeschreven en waardoor de verdachte ernstig is benadeeld“.

Het illustreerde dat ook veel verdachten een prijs hebben moeten betalen, zeker de “kleinere vissen'. Gisteren vloeiden er tranen en klonk er wrok toen drie oud-medewerkers van Strating Effectenalsnog werden vrijgesproken. Veel betrokkenen zijn, al dan niet na kleine veroordelingen, hun baan kwijt en zitten in financiële problemen. Reputaties zijn geschonden. Bij de vaststelling van de straffen voor De Groot en Strating hield het hof daar dan ook nadrukkelijk rekening mee. Dat was tekenend: Operatie Clickfonds mag dan als mijlpaal in de financiële fraudebestrijding staan, de offers zijn voor alle partijen groot geweest.

www.nrc.nl:dossier Clickfonds