Ik zie ik zie wat jij niet ziet

Gezichtsbedrog is voer voor psychologen. Zij onderscheiden in dit verschijnsel een arsenaal aan illusies. Rechte lijnen lijken krom. Draaiende cirkels blijken stil te staan. Favoriet van psycholoog Frans Verstraten is een filmpje van een basketbalwedstrijd, wit tegen zwart. Toeschouwers mogen tellen hoe vaak het witte team de bal over gooit. Tien keer, twaalf keer? Wie het goed heeft, kan daar een spannende prijs mee winnen! Pas als het filmpje na afloop opnieuw wordt vertoond, blijkt er ook nog een man in een zwart gorillapak door het beeld te lopen. Voor het oog van de camera roffelt hij zichzelf op de borst. Bijna niemand had hem gezien.

Vanavond om 20.00 uur spreekt de Utrechtse hoogleraar psychologie Frans Verstraten in het Science Café Nijmegen over 'Niet zien wat er wel is'. Ierse pub The Shamrock, Smetiusstraat 17 te Nijmegen.

Merkwaardig, toch?

Frans Verstraten: 'Op je netvlies ontstaan massa's lichte en donkere vlekken. Het gaat er maar om welke betekenis je brein daaraan geeft. Bekend is het plaatje van de gespikkelde Dalmatiër tegen een gespikkelde achtergrond. Je ziet de hond vaak pas als iemand hem aanwijst. Als je het plaatje later opnieuw ziet, herken je de Dalmatiër meteen, omdat je nu ook informatie uit je geheugen kunt putten.

'Bij het verwerken van die informatie in de hersenen kan van alles fout gaan. Daardoor ontstaan illusies. Veel optische illusies zijn in feite foute interpretaties van de hersenen op basis van de 'best guess'. Op mijn website staat een filmpje met een waterval. Als je eerst naar het klaterende water kijkt en vervolgens naar de rotsblokken ernaast, lijkt het net alsof die rotsen omhoog bewegen. We noemen dat een na-effect.

'Vroeger, toen er nog geen scanners en dergelijke bestonden, werd die waterval-illusie gebruikt als een goedkope manier om in de hersenen te kijken. Je kunt hiermee ook onderzoeken hoe de ogen met elkaar samenwerken. Want als je eerst één oog dicht doet terwijl je naar de waterval kijkt en vervolgens het andere oog dicht doet als je naar de rotsen kijkt, blijft dat na-effect nog steeds bestaan.'

Is nu in grote lijnen bekend hoe wij zien?

'O nee, er zijn nog zoveel raadsels, vooral over de manier waarop verschillende hersengebieden met elkaar samenwerken bij het organiseren van al die waarnemingen. Als je een rode papegaai ziet vliegen, gaat de informatie voor 'kleur', 'vorm' en 'beweging' langs verschillende banen van je netvlies naar de hersenen, en uiteindelijk moet je dat weer ergens combineren. In welke taal die hersengebieden met elkaar babbelen en welke neuronen hieraan meewerken is een hot topic. Hoe lopen die kabels? Wij zijn bezig om die kabels bloot te leggen. Die bekabeling vertelt je meer over hoe ons brein werkt. Als je een benzineslang in een luchtfilter stopt, gaat het fout. Hieraan is nog veel werk te doen.'