Een journalist moet vooral verwarring zaaien

Verrassende en verwarrende verhalen hebben de toekomst.

Alleen dat soort verhalen stemt lezers tot nadenken.

Stel, je wilt de wereld veranderen.

Sjto djelat? - vroeg Lenin zich af in een boektitel, voordat hij in 1917 de macht greep in Rusland. Wat te doen?

Stel, je wilt al schrijvend de wereld veranderen.Wat dan te doen?

Andrej Platonov, zoon van een treinmachinist, was achttien toen de Russische Revolutie uitbrak. Prompt stopte hij met zijn opleiding elektrotechniek om voor de krant verslag te gaan doen van de openbaring van het communisme via elektriciteitsdraden die aan vergane schuttingen werden opgehangen. Maar na drie jaar stelde hij vast: Grote woorden raken de hongerigen niet.

Een eeuw later staan er nog steeds geestdriftigen op die de wereld willen veranderen door over haar te schrijven. Maar telkens gaat het als met die spotjes tegen vuurwerkgestunt - alles is al geprobeerd (grappig, subtiel, confronterend) maar de ellende blijft.

Pamflettisme? Het genre is tegelijk met De Waarheid ter ziele gegaan zonder dat iemand er rouwig om lijkt.

Journalistiek met de hamer - het erin rammen van misstanden om de lezer in beweging te zetten? Dat werkt misschien een keer, maar niet dagelijks en niet `s ochtends op een nuchtere maag.

Wat rest je dan als bevlogen journalist? De reportage van binnenuit, waarin de vertrapte een stem krijgt? Ja, maar pas op, de lezer heeft een `argwaanantenne` ontwikkeld tegen politiek correcte drammerigheid.

Het lijkt wel of je je als geëngageerd journalist alleen nog kunt bedienen van het kluchtige `ter lering ende vermaeck`-idee, zoals de omroep Llink dat doet met de Milieuridders. Maar volgens mij is er nog een manier om de lezer te raken: door `de boodschap` helemaal achterwege te laten en je te richten op het ongerijmde - op dat wat haaks op je verwachting staat.

De meeste journalisten zijn trendvolgers (al zien ze zichzelf graag als trendsetters). Uit angst de boot te missen volgen ze de ingesleten denkgroeven. Het is al mooi meegenomen als ze de nuance zoeken. Een nieuwe krant als nrc.next zou verder kunnen gaan dan dat, door de lezer te verrassen met feiten en verhalen die je niet meteen kunt plaatsen en die je daardoor aan het denken zetten.

In Sierra Leone kun je iemand witmaken door hem of haar publiekelijk met (gedoneerde?) melkpoeder te bestrooien - zoiets knettert toch in je hersenen?

Lijnvluchten in Rusland zijn veiliger dan die in de VS.

En in Nederland kun je de maatschappelijke mores aflezen uit de ingewanden van een doodgeschoten domino-mus.

Wat zich niet direct laat rijmen is niet op één manier te duiden en kan dus niet gekaapt worden door links of rechts - dat is alvast de charme. Het zet je kijk op de dingen net een graadje uit het lood.

Geef me een vast punt en ik beweeg de aarde, zei de wijze Archimedes. Voor mij is dat een schitterend journalistiek uitgangspunt. Het verhaal van de Groninger korenvelden die het afgelopen jaar door de koningin onder water zijn gezet, heb ik verteld vanuit één boerderij; de veranderingen in het Europese denken over ras en cultuur aan de hand van de opgezette Afrikaan El Negro - en waar je dan op uitkomt is een aaneenschakeling van paradoxen.

De boodschap, zo die er al is, is niet eenduidig. Het sjto djelat? van Lenin blijft actueel, al hebben we van zijn Russische experiment kunnen leren: hoe dwingender de aandrang de wereld te veranderen, hoe desastreuzer de gevolgen.

Andrej Platonov, tegengewerkt en vermangeld door de Sovjet-utopisten, nam vanaf zijn 27ste opnieuw zijn toevlucht tot het schrijven, ditmaal van subtiele, superieure satire. Hij hoopte al schrijvend nog iets van de idealen van de revolutie te redden. Alleen: de revolutie ging haar eigen weg en liet hem monddood achter.

Frank Westerman schreef `De Graanrepubliek` en `El Negro en ik`. Van 1997 tot 2000 was hij correspondent in Moskou voor NRC Handelsblad.