De gorilla is onzichtbaar

Gezichtsbedrog is voer voor psychologen. Rechte lijnen lijken krom. Draaiende cirkels blijken stil te staan. Favoriet van psycholoog Frans Verstraten is een filmpje van een basketbalwedstrijd, wit tegen zwart. Toeschouwers mogen tellen hoe vaak het witte team de bal overgooit voordat ze scoren. Tien, twaalf keer? Wie het goed heeft, kan daar een prijs mee winnen! Pas als het filmpje na afloop opnieuw wordt vertoond, blijkt er ook nog een man in een zwart gorillapak door het beeld te lopen. Voor het oog van de camera roffelt hij zichzelf op de borst. Bijna niemand had hem gezien.

Merkwaardig, toch?

Frans Verstraten: Op je netvlies komen massa`s lichte en donkere vlekken binnen. Het gaat er maar om welke betekenis je brein daaraan geeft. Bekend is het plaatje van de gespikkelde dalmatiër tegen een gespikkelde achtergrond. Je ziet de hond pas als iemand hem aanwijst. Als je het plaatje later opnieuw ziet, herken je de dalmatiër meteen, door informatie uit je geheugen.

Tussen je netvlies en de hersenen kan onderweg van alles fout gaan. Daardoor ontstaan illusies. Veel optische illusies zijn in feite foute interpretaties door de hersenen. Als je bijvoorbeeld lang naar een bepaalde kleur kijkt en vervolgens naar iets wits, ga je een andere kleur zien. Op mijn website staat een filmpje met een waterval. Als je eerst naar het klaterende water kijkt en vervolgens naar de rotsblokken erachter, lijkt het net alsof die rotsen omhoog bewegen. Wij noemen dat een na-effect. Je kunt hiermee ook onderzoeken hoe de ogen met elkaar samenwerken. Want als je eerst één oog dichtdoet terwijl je naar de waterval kijkt en vervolgens het andere oog dichtdoet als je naar de rotsen kijkt, blijft dat na-effect nog steeds bestaan.

Is nu precies bekend hoe wij zien?

O nee, daar zijn nog zoveel raadsels, vooral over de manier waarop verschillende hersengebieden met elkaar samenwerken bij het organiseren van al die waarnemingen. Als je een rode papegaai ziet vliegen, gaat de informatie voor `kleur`, `vorm` en `beweging` langs verschillende banen van je netvlies naar de hersenen, en uiteindelijk moet je dat weer ergens combineren. Hoe lopen die kabels? Ik ben bezig om de vezelbundels in die kabels bloot te leggen. Die bekabeling vertelt je meer over hoe ons brein werkt. Als je een benzineslang in een luchtfilter stopt, gaat het fout. Hieraan is nog veel werk te doen.

Vanavond om 20.00 uur spreekt de Utrechtse hoogleraar psychologie Frans Verstraten in het Science Cafe Nijmegen over `Niet zien wat er wel is`. Ierse pub The Shamrock, Smetiusstraat 17 te Nijmegen.

De Waterfall Illusion staat op www.fss.uu.nl/psn/web/people/personal/verstraten