Bindmiddelen

Volgens de theorie van Sigmund Freud is het kwaad onuitroeibaar - dat moeten we helaas wel aannemen - en bestaat het kwaad uit twee componenten. In de eerste plaats het oorspronkelijke egoïsme van ieder mens, en in de tweede plaats de vijandschap jegens vreemden. De enige manier om daartegen iets te ondernemen, is dat de mensheid probeert de agressiedrift en zelfvernietigingsdrift te beteugelen.

Het zijn aangeboren driften, betoogt Freud, maar mensen kunnen deze in de ontwikkeling van de cultuur 'sublimeren'. Een hulpmiddel daarbij is de identificatie met geliefde personen. Het is echter onmogelijk - ook daarin moet je Freud gelijk geven - van iedereen te houden. 'Het is slechts mogelijk een grote massa mensen in liefde aan elkaar te binden, wanneer er genoeg anderen overblijven om de agressie op bot te vieren.' (Uit Das Unbehagen in der Kultur, 1930).

We zouden dus veroordeeld zijn tot groepsegoïsme en vijandbeelden om in een gegeven samenleving de lieve vrede te bewaren. Dat wil er bij mij niet in. Vijandigheid als bindmiddel - dat was toch het recept van Milosevic na het uiteenvallen van Joegoslavië? Maar ik wilde het over de gemeenteraadsverkiezingen hebben.

De uitslag daarvan is ten dele geïnterpreteerd als een verschijnsel van etnische polarisatie. In Amsterdam is daarvan echter niets gebleken. Het is ongewoon, misschien wel uniek, dat nummer twee op de lijst van de PvdA, Aboutaleb, de meeste stemmen kreeg. Aboutaleb is moslim, dus zullen sommigen allicht beweren dat er langs religieuze en/of etnische lijnen is gestemd. De feiten willen het anders. Ik woon in de Jordaan, waar geen moslim te bekennen valt. Toch kreeg Aboutaleb ook hier de meeste voorkeurstemmen. De Diamantbuurt (bekend van incidenten met jonge Marokkanen), Bos en Lommer, vrijwel geheel allochtoon, de grachtengordel en de Concertgebouwbuurt, lelieblanke wijken, de Linnaeusstraat waar Theo van Gogh vermoord is: overal, zo bleek me uit een steekproefje, kozen de meeste PvdA-stemmers de tweede man op de lijst.

Als dát geen gebaar is tegen etnisch en religieus groepsdenken?

In Rotterdam was het vast niet veel anders. Marco Pastors weet de relatieve nederlaag van Leefbaar Rotterdam aan het stemgedrag van 'allochtonen en bandeloze mensen'. Het zou ook gewoon zo kunnen zijn dat veel kiezers hun buik vol hebben van het tegen elkaar uitspelen van mensen van verschillende herkomst.

'Geen polarisatie', dat is de boodschap. Niet dat daarmee de tegenstellingen tussen of de specifieke problemen van diverse bevolkingsgroepen zijn opgelost, maar de richting is onomstotelijk aangegeven: een gevecht tussen 'identiteiten' kunnen we niet gebruiken.

Daar mogen dan volgens Freud wel onuitroeibare driften aan ten grondslag liggen, veel kiezers bleken toch een voorkeur te hebben voor het sublimeren daarvan. Genoeg van alle verkettering.

Zo interpreteer ik althans de verkiezingsuitslag van vorige week: niet de groepsidentiteit gaf de doorslag, maar juist weerzin tegen een klimaat van vijandigheid jegens de ander.

Ik weet ook wel dat die stemming volatiel is en zomaar weer kan omslaan. Toch is het een hoopvol gegeven dat - in ieder geval voorzover ik heb nagegaan in Amsterdam - groepsidentiteit geen rol speelde bij de kiezersvoorkeur.

Schril steekt hierbij het pleidooi af dat minister Agnes van Ardenne (CDA) onlangs heeft afgestoken voor versterking en bevordering van groepsidentiteiten. Naar aanleiding van de zogeheten cartooncrisis, toen fanatieke moslims zich in hun identiteit voelden aangetast, schreef zij: 'Het is een onomstotelijk feit dat culturen en religies de voornaamste bindende factoren van onze tijd zijn: de twintigste eeuw was een tijdperk van ideologieën, de eenentwintigste eeuw wordt een tijdperk van identiteit.'

Meer dan aan haar impliciete aanval op (en expliciete relativering van) de vrijheid van meningsuiting, heb ik mij gestoten aan deze verabsolutering van de waarde van culturele en religieuze identiteiten. Daarmee roept zij niets dan onheil over ons af. We moeten van haar de intolerantie van ayatollahs en de dwingelandij van dictators in het Midden-Oosten maar begroeten als bijdragen aan maatschappelijke cohesie. En de 'fundamentalistische secularisten' moeten hun waffel houden, want die tasten de culturele en religieuze banden aan, misschien zijn het wel de 'bandeloze mensen', waar Pastors van sprak.

Van de eeuw van de ideologieën naar het tijdperk van de identiteit - men zou dit motto kunnen beitelen op de grafsteen van Milosevic. Hij verruilde het communisme à la Tito (ideologie) voor het groot-Servische nationalisme (identiteit). Als het een onomstotelijk feit is dat identiteit de eenentwintigste eeuw gaat beheersen, dan was Milosevic van die eeuw de kwartiermaker.

Minister Van Ardenne vervolgde dan ook: 'Als wij die identiteitsvormende factoren niet inzetten voor vrede en welvaart, zullen anderen ze misbruiken voor oorlog en persoonlijk gewin.' Wij, wie dat dan ook mogen zijn, moeten dus blijkbaar een instrumenteel gebruik maken van cultuur en religie. Maar dat betekent toch niets anders - behalve een verbod op religiekritiek - dan dat cultuur en religie moeten dienen om zich af te zetten tegen anderen?

Wat is het verschil tussen deze gedachte en de ideologieën van de vorige eeuw? Het oppompen van culturele en religieuze identiteit draagt, evenals verabsoluteerde ideologie, de onontkoombaarheid in zich van een radicaal groepsegoïsme.

De identiteit waar Van Ardenne het over heeft, houdt in dat mensen worden gereduceerd tot de groep waartoe zij behoren, of waar zij door anderen bij worden ingedeeld. In ieder geval worden zij niet beschouwd als individuen met een persoonlijke verantwoordelijkheid. En daar volgt uit dat voor het gedrag van collectieven - staten, kerken, sociale groepen - individuele personen niet verantwoordelijk kunnen worden gesteld. Milosevic was een product van een geperverteerde ideologie, Bin Laden het product van een in extremo beleefde cultureel-religieuze identiteit - wat is het verschil?

Waarom is het - juist na de verschrikkingen van twintigste eeuw, en na de gebeurtenissen waarmee de eenentwintigste eeuw is begonnen - zo moeilijk in te zien dat alle mensen in de eerste plaats hun menszijn als gezamenlijke identiteit hebben? Waarom niet de universele menselijkheid als 'voornaamste bindende factor van onze tijd' aangewezen? Het heilig verklaren van culturele en religieuze identiteit leidt tot fundamentalisme, terrorisme en racisme.

By the way, ik heb als bandeloos mens op een (seculiere) moslim gestemd.