Niet iemand van oneliners

Justitie roept telkens Arabist Ruud Peters op als deskundige in strafzaken op het gebied van de islam, zoals de Hofstadzaak. Vanwege zijn genuanceerde inzichten die zijn gebaseerd op zijn studies van islamitische vonnissen. Ondanks zijn nuances is Peters geneigd de islam te beschermen voor de polemiek. 'Hij wil een tegengeluid laten horen tegen de paniek in de samenleving.'

Ruud Peters houdt zelf te veel van het goede leven om religieus te worden (Foto NRC Handelsblad, Maurice Boyer) Ruud Peters, getuige deskundige in de zaak tegen de Hofstadgroep en Mohammed Bouyeri Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 060209 Boyer, Maurice

Na afloop van de eerste zittingsdag van het Hofstadproces, op 5 december, liep officier van justitie Koos Plooy naar arabist Ruud Peters. 'Mooi voor ons. Maar ook een cadeautje voor de verdediging', zei hij over de lange verklaring die de deskundige net had afgelegd.

Mooi voor het openbaar ministerie (OM) was de bevinding van Peters dat er een vorm van uitwisseling tussen de veertien verdachten moet zijn geweest. De 300 gigabyte aan in beslag genomen digitale documenten waren nagenoeg identiek. Samenwerking dus. Het OM wilde tijdens het proces aantonen dat de verdachten gezamenlijk een organisatie met terroristisch oogmerk vormden. Bovendien bestond wat Peters betreft geen twijfel over de aard ervan: de geschriften en bestanden waren radicaal te noemen. 'Peters toonde aan dat Mohammed B. voor zichzelf een gewelddadige consequentie uit zijn overtuiging had getrokken', zegt Plooy twee dagen nadat leden van de Hofstadgroep zijn veroordeeld wegens lidmaatschap van een terroristische organisatie. Volgens Plooy zijn de verklaringen van Peters in de rechtszaal van invloed geweest op het vonnis van afgelopen vrijdag.

Een ander deel van Peters verklaring diende juist de verdediging. Radicale teksten leiden niet automatisch tot geweld, zei hij tot opluchting van de advocaten. Daarmee ontkrachtte Peters in één zin de stelling van Plooy en zijn collega's dat de ideologie van de verdachten zo radicaal is dat geweld niet kon uitblijven. Ook het aantal huwelijken dat werd gesloten binnen de groep - volgens de inlichtingendienst en het OM een laatste voorbereiding voor het plegen van een aanslag - relativeerde Peters. Achter de huwelijken zag Peters geen jihadistische motieven, eerder jeugdige hormonen. 'Je bent jong en je wilt wat.'

Prof. dr. Ruud Peters, hoogleraar recht van de islam en het Midden-Oosten aan de Universiteit van Amsterdam, wordt telkens weer opgeroepen als deskundige in terreurzaken zoals het 'Hofstadproces'. Niet alleen in Nederland: mede door zijn verklaring over het islamitisch recht ontsnapte een vrouw in 2002 in Nigeria aan steniging omdat ze overspel zou hebben gepleegd.

In Nederland rees zijn ster na de aanslagen in Amerika op 11 september 2001. Peters getuigde bijvoorbeeld in het proces tegen imam El-Moumni. De Marokkaanse geestelijke stond terecht wegens zijn vermeende discriminerende uitlatingen over homoseksuelen. Hij baseerde zich op de koran, verklaarde Peters in de rechtszaal. El-Moumni werd vrijgesproken op grond van de vrijheid van godsdienst. 'Ruud zal nooit het belang van de staat laten prevaleren boven de grondrechten van individuen', zegt zijn broer Alphons.

Zijn bekendste onderwerp tot nu toe is Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh, die tot levenslang werd veroordeeld. In opdracht van justitie onderzocht Peters talloze teksten van B. Het OM vond in Peters een onomstreden deskundige op het terrein van het islamitisch recht, zegt officier van justitie Plooy. Het liefst iemand uit Nederland, bekend met de Nederlandse rechtsgang en snel toegankelijk. Peters leek Plooy een goede keuze omdat hij bij de verdediging niet op verzet zou stuiten. Hij had in een eerdere strafzaak tegen terreurverdachten opgetreden als deskundige van de verdediging en had daarbij indruk gemaakt.

Zijn uiteenzetting over de radicalisering van B., aan de hand van diens geschriften, was een eyeopener voor velen. Peters constateerde vier fasen: B. dreef steeds verder weg van de Nederlandse samenleving om vervolgens zijn heil te zoeken bij de islam. De boeken die hij las en had opgeslagen in zijn laptop, werden steeds extremer, en dus ook zijn interpretatie van de islam. Hij predikte tegen de rechtsstaat, om uiteindelijk te pleiten voor het gebruik van geweld tegen de 'vijanden van de islam'.

Ruud Peters bestudeerde de documenten van de Hofstadgroep in zijn werkkamer in de Amsterdamse hoerenbuurt, de Wallen. Nu staat hij op het punt naar Egypte te vertrekken, waar hij juridische documenten uit de Ottomaanse tijd gaat bestuderen die bij opgravingen zijn ontdekt. Hij reist voor zijn werk de hele wereld over. Aan de muur in zijn werkkamer thuis hangen foto's van enkele vooraanstaande islamitische leiders. Hij oogt en spreekt rustig, beheerst, net als in de rechtszaal.

Het was de taal en niet de religie die zijn belangstelling voor de Arabische wereld aanwakkerde. In de vijfde klas van het gymnasium kocht hij een grammaticaboek om zichzelf het Arabisch alfabet te leren. Op zijn zestiende liftte hij alleen naar Marokko. Het jaar daarop vertrok hij met drie honderd gulden naar het Midden-Oosten. Na drie maanden was hij nog niet door zijn geld heen. Hij leefde van ongeveer anderhalve gulden per dag, inclusief hotel.

Peters kwam nooit terug met sterke verhalen. Hij vertelde thuis nauwelijks over zijn reizen. 'Ruud is nogal in zichzelf gekeerd. Te intellectueel bezig, toen al', vertelt zijn broer Alphons. De broers ruzieden dan ook nooit. 'Nog voordat we ruzie konden maken, had hij zich al gedistantieerd. Hij was voor mij ongrijpbaar.'

Het lag voor de hand dat Peters Arabische taal en cultuur ging studeren aan de universiteit in Amsterdam. Op aandringen van zijn ouders koos hij voor een tweede studie: rechten. 'Daar kon je maatschappelijk verder mee komen', zeiden ze.

Jaren later toen Ruuds dochter Sandrijn en zijn eerste vrouw kort achter elkaar overleden aan respectievelijk leukemie en borstkanker, zag Alphons zijn oudere broer voor het eerst huilen. 'Ruud geeft weinig bloot van zichzelf. Hij zou een heel goede Romeinse senator zijn geweest. Voor hen was het verbergen van de emoties een vorm van wijsheid.'

In de wereld van de oriëntalisten staat Peters bekend om zijn genuanceerde standpunten. Critici verwijten hem dat hij elke daad van moslims vergoelijkt, anderen houden het op de last van veel kennis. 'Ruud Peters heeft te veel kennis van de islam en Arabische wereld om met de rest mee te huilen', zegt Midden-Oosten-deskundige Bertus Hendriks van de Wereldomroep.

Peters is niet alleen deskundig, hij heeft ook een missie, blijkt uit gesprekken met collega's en vrienden. 'Hij wil de islam verdedigen tegen de polemiek. Ik heb ook wel eens iets positiefs over de islam moeten zeggen. Dan word je gauw de apologeet van de islam genoemd, terwijl ik niet alles aan de islam goed vind', vertelt docent Arabisch Geert-Jan van Gelder vanuit Oxford. 'De islam wordt als een bedreiging voor de persoonlijke vrijheden afgeschilderd. Dat is een omkering van de feiten', vertelt Peters. 'Het is niet de islam die ons bedreigt, wij bedreigen de islam.' Peters hekelt 'vrijheidbenemende' maatregelen. 'De vrijheid van godsdienst, onderwijs, meningsuiting. Alles wordt minder, op het gebied van de islam.'

'Ruud vindt het een plicht om te doen wat hij doet: een genuanceerd geluid over de islam laten horen. Een tegengeluid tegen de paniek in de samenleving', vertelt zijn partner Marlies Weyergang. Natuurlijk ziet haar man de gevaren van islamitisch terreur, maar de manier waarop de politiek en autoriteiten op radicalisme reageren, dringt het gevaar niet terug. Het gevaar wordt alleen maar groter, zegt ze.

Weyergang: 'Als Verdonk roept dat op straat alleen Nederlands gesproken moet worden, krijgen we de neiging om met elkaar Arabisch te spreken in de openbare ruimte.' Toch bewaart Peters een kritische afstand tot de Arabieren en hun rechtssysteem, zegt Bertus Hendriks, die Peters al 40 jaar kent. Ze waren samen betrokken bij de oprichting van het Palestina Komitee. 'Hij is te seculier en houdt te veel van het goede leven om sympathie te koesteren voor het calvinisme in de islam', zegt hij. 'We hebben samen heel wat anti-Arabische grappen gemaakt.'

Hij is niet geschikt voor de religie, zegt Peters zelf. 'Ik mis er de juiste genen voor', grapt hij.

Ruud Peters is niet bekend bij het grote publiek. Dat komt omdat hij zo genuanceerdheid is, zeggen arabisten en journalisten. 'Hij is te genuanceerd voor de televisie', zegt Joris Luyendijk, Midden-Oosten-journalist. Peters is niet iemand van de oneliners, zegt ook hoogleraar Arabisch Remke Kruk van de Universiteit Leiden. 'Genuanceerde zinnen zijn niet interessant voor de media, dan zijn de kijkers zo weggezapt.' Bovendien zijn de media meer geïnteresseerd in anti-islamitische geluiden, ervaart Kruk. 'Men wil liever horen over het afhakken van ledematen dan het verkeerd toepassen van de sharia. Als journalisten zo willen scoren, moeten ze niet bij Peters zijn.'

Ook over Mohammed B. en diens companen houdt Peters een genuanceerd verhaal. Ze zijn, zegt hij, home grown. Hij wijst erop dat radicalen veelal geïntegreerde jongeren zijn. Er zitten zelfs autochtone bekeerlingen bij. 'Ze verzetten zich tegen het establishment. Vroeger werd je extreem links en stond je 's ochtends vroeg bij de poorten van fabrieken folders uit te delen, nu word je een radicale moslim en verwerp je het systeem.'

Identiteitsproblemen bij jongeren aangevuld met de 'aanval op hun religie' versnellen de islamisering van Nederlandse jongeren, zegt Peters. Hoofddoek, niqaabs, wilde baarden, korte broekspijpen zijn hun wapens. 'Islamisering is een tegenreactie tegen de polarisatie in de samenleving, de harde toon in het debat. Het is moeilijk voor de minderheid om op te gaan in de meerderheid, zonder je identiteit op te geven. En dat roept weer weerstand op bij autochtonen en hun weerstand roept vervolgens een tegenreactie op. Niet alle hoofddoeken zijn een uiting van een tegenreactie, ze zijn wel het bewijs van de polarisatie.' Jongeren zoeken hun heil bij de islam en niet in hun etnische afkomst, zo meent Peters, omdat de kritiek zich op de eerste plaats richt op de islam en niet op de herkomstlanden.

Wat hem onderscheidt van het gros van de arabisten is dat hij naar de feitelijke toepassing van het islamitische recht kijkt en niet alleen naar de koran, zeggen collega's. Hij doet dat door archieven van rechtbanken in het Midden-Oosten te bestuderen. Anderen proberen aan de hand van koranteksten het recht van moslims te begrijpen, zegt onder anderen Joris Luyendijk. 'Essentialisten als Bernard Lewis en Hans Jansen gaan ervan uit dat moslims altijd denken en handelen naar de letter van hun heilige boek'.

In de praktijk zijn islamitische rechters terughoudend met toepassing van de sharia (islamitisch recht), zo blijkt. 'Dat laat Peters ons zien', zegt Kruk van de Leidse Universiteit. 'We zien bijvoorbeeld dat ze er in de praktijk veel aan doen om zo min mogelijk lijfelijke straffen toe te passen.'

In 1979 beweerde Peters in zijn proefschrift dat de jihad een aflopende zaak was, wat hem door sommigen nog steeds wordt verweten. Raouf Musad, een Arabische christen, publiceerde het proefschrift in Egypte. Het probleem met westerse oriëntalisten, zegt hij, is: ze zijn islamofoob of ze zijn juist fans van de islam. Vooral Amerikaanse Arabisten kijken volgens de uitgever niet verder dan de extreme taliban en de preutse wahabieten. De 'nieuwe oriëntalisten' zijn een ander uiterste. 'Dat radicale bewegingen als Hamas en Moslim Broederschap meedoen aan de verkiezingen zien ze als iets positiefs.' Ruud Peters valt wat hem betreft onder de nieuwe oriëntalisten.

Musad en Peters, goede kennissen van elkaar, discussiëren regelmatig over de haalbaarheid van de democratie in Arabische landen. Musad wil de Europese democratie in Egypte, terwijl Peters volgens hem meer zou pleiten voor een eigen, Arabische versie. 'Volgens Ruud moet er in elke samenleving ruimte zijn voor radicalen', zegt Joost Hilterman, werkzaam bij de International Crisis Group in het Midden-Oosten. 'Ruud is linkser dan ik ben.'

Musad: 'Peters ziet niet in dat als zo'n partij als Hamas aan de macht komt, ze dan andere geluiden zullen beëindigen.' Westerlingen kunnen niet diep genoeg kijken om de ware gezichten van islamitische bewegingen te zien, meent Musad. 'Ik zei tegen Ruud: ik kan tijdens de vastenmaand ramadan niet buiten eten of roken. Dit is een inbreuk op mijn vrijheden als individu. Ruud zegt: maar waarom zou je in de ramadan buiten willen roken en drinken? Ja, misschien is Ruud wel gewoon praktischer.'