Geloofwaardigheid tribunaal staat op het spel 'Del Ponte gered door de bel'

Milosevic' dood in zijn cel kan de bereidheid om het Joegoslavië-tribunaal te helpen aantasten. Dat zou de kans op uitlevering van mensen als Mladic en Karadzic verkleinen.

Medewerkers van het Joegoslavië-tribunaal keken de afgelopen dagen vooral naar CNN. De BBC was ook na de dood van de Servische ex-president Milosevic nog vóór het tribunaal. Maar CNN? Er werden Serviërs geïnterviewd die mochten zeggen dat de leiders van de moslims en de Kroaten ook schuldig waren aan de gruwelijke oorlog op de Balkan. Niet alleen Milosevic. In beeld verscheen de tekst: 'Hoe eerlijk was het proces?' En CNN peilde de mening van de kijkers: 'Is de dood van Milosevic, vier jaar na het begin van zijn proces, schadelijk voor de geloofwaardigheid van het VN-hof?' Gistermiddag hadden meer dan 45.000 mensen gestemd: 34 procent zei ja, 66 procent nee.

'Ik kijk CNN om erachter te komen hoe de Amerikanen nu over ons denken', zegt een aanklager van het tribunaal zaterdagavond, een paar uur nadat bekend is geworden dat Slobodan Milosevic in zijn cel in Scheveningen is overleden. 'Is de politieke wil er nog om ons te helpen?'

Als die er niet meer zou zijn, is het bijna onmogelijk om de twee belangrijkste, nog voortvluchtige verdachten van het tribunaal te arresteren: de Bosnisch-Servische oud-generaal Ratko Mladic en de vroegere Bosnisch-Servische leider Radovan Karadzic, aangeklaagd voor genocide in Srebrenica. Alleen door druk van de Amerikaanse regering en de EU op Servië en de Serviërs in Bosnië, blijft de kans bestaan dat ze worden uitgeleverd. Als dat niet gebeurt, is het tribunaal nauwelijks nog een succes te noemen - vooral ook nu het niet is gelukt om Milosevic te veroordelen.

Hoofdaanklager Carla Del Ponte deed gisteren tijdens een persconferentie haar best om dat sombere beeld weg te nemen. Er waren ook andere belangrijke processen in het tribunaal. Politieke en militaire leiders waren veroordeeld. En het bewijs tegen Milosevic was overweldigend geweest. Maar Del Ponte zei ook dat ze gefrustreerd was. De rechtszaak tegen Milosevic was bijna klaar. Hij had, zei ze, nog maar zo'n vijftig proces-uren te gaan. Want zo werd er geteld: Milosevic kreeg net zo veel tijd voor zijn verdediging als de aanklagers om hun bewijs tegen hem in de rechtszaal te laten zien. De aanklagers hadden daar meer dan twee jaar over gedaan.

De speciale Amerikaanse gezant voor Oorlogsmisdaden, Pierre-Richard Prosper, zei al in 2004 dat dat veel te lang was. De rechters waren te soepel voor Milosevic, vond hij.

Het stoorde de Amerikaanse regering bovendien dat Milosevic, die geen advocaat had willen benoemen, in het tribunaal een 'politiek platform' kreeg. Prosper vond dat VN-lidstaten zichzelf de vraag moesten stellen: 'Is het doel van dit hof dat mensen verantwoordelijk worden gesteld voor hun misdaden of is het doel dat de geschiedenis van de oorlog wordt vastgelegd?'

Door de dood van Milosevic gaat het opnieuw over die vraag naar de bestaansgrond van het tribunaal. Hoofdaanklager Del Ponte zei gisteren dat het de taak van het tribunaal was om de waarheid aan het licht te brengen. Slachtoffers en nabestaanden willen dat de feiten bekend worden. Daarom was er gekozen voor een gedetailleerde aanklacht over misdaden in Kroatië, Bosnië en Kosovo.

Als alleen over de belangrijkste beschuldigingen een proces was gevoerd, of bijvoorbeeld eerst alleen over Kosovo, dan had Milosevic allang veroordeeld kunnen zijn. Er zijn aanklagers die nu denken dat de keuze van Del Ponte voor een lange aanklacht de mislukking van het tribunaal zal blijken te zijn.

Er is in het tribunaal ook twijfel over de uitleg die ze geeft voor haar keuze. Het zou haar niet alleen gaan om slachtoffers. Er zou bij de aanklagers ook onzekerheid zijn geweest over de uitkomst van een minder uitvoerig proces. In Kosovo was duidelijk dat Milosevic als president verantwoordelijk was voor het optreden van zijn troepen. Het was lastiger om aan te tonen dat Milosevic die verantwoordelijkheid had voor oorlogsmisdaden in Kroatië en Bosnië.

Medewerkers van de rechters van het tribunaal denken dat Del Ponte ook opgelucht zou kunnen zijn door de dood van Milosevic. 'Ze is gered door de bel.' Het was nog lang niet zeker dat het de aanklagers zou zijn gelukt om aan te tonen dat Milosevic lid was van een 'criminele organisatie'.

Als hij daar wel bij hoorde, zou het voor een veroordeling genoeg zijn geweest dat hij de plannen voor misdaden kende, maar niets had gedaan om ze tegen te houden.

Een direct gevolg van Milosevic' dood is dat het tribunaal nu makkelijker de 'eindstrategie' kan volgen waartoe het is gedwongen door de VN-Veiligheidsraad, omdat VN-lidstaten vinden dat de processen te lang duren en te veel geld kosten. In 2008 moeten alle processen klaar zijn, in 2010 moeten alle beroepszaken zijn behandeld. Nu is er opeens een rechtszaal vrij en zijn drie rechters beschikbaar voor nieuwe zaken.

Medewerkers van het tribunaal kunnen daar alleen op cynische toon over praten. Aan snelheid hebben ze niks als het imago van het tribunaal in de wereld is aangetast.

Carla Del Ponte zei gisteren dat ze een zelfmoord van Milosevic niet uitsloot, omdat zelfmoord nu eenmaal voorkwam in het tribunaal. Vorige week maakte de Kroatische Serviër Milan Babic een eind aan zijn leven.

Het gemak waarmee Del Ponte dat zei, zou erop kunnen duiden dat ze niet bang is voor het verwijt dat het tribunaal slecht op zijn gevangenen let.

'Zelfmoord zou makkelijker voor ons zijn', zegt een van de aanklagers. 'Zelfmoord kun je niet tegenhouden. Het zou veel erger zijn als blijkt dat hij een natuurlijke dood is gestorven die te voorkómen was geweest.'