Werken aan andere mentaliteit

Hij zette ijsbedrijven op in Turkije en China. Nu is hij algemeen directeur van Ajax. Maarten Fontein (54) heeft grootse plannen. 'Huntelaar past in de nieuwe puzzel.'

Directeur Maarten Fontein van Ajax: 'Geen misplaatste arrogantie meer'. Foto NRC Handelsblad, Maurice Boyer Maarten Fontein, algemeen directeur Ajax Foto NRC H'Blad, Maurice Boyer 060309 Boyer, Maurice

Een jaar geleden was Maarten Fontein, toen in dienst van Unilever, een van de tweehonderd managers die tien dagen hun handen uit de mouwen staken voor de wederopbouw van Sri Lanka. De gevolgen van de tsunami waren ook in dit land desastreus. 'We hadden eerst een vriend van me geholpen zijn verongelukte dochter te zoeken in Thailand. Zij werd pas in februari gevonden. Dat waren emotionele weken. Vervolgens zijn we met de managers van onze voedselketens aan allerlei projecten gaan werken in Sri Lanka. Langs de kust waren hele straten weggevaagd en wij bouwden winkels weer op. Zagen, timmeren, schilderen. De Sri-Lankezen keken de eerste dag toe. 's Avonds zeiden we tegen elkaar: 'Er is geen betrokkenheid van de plaatselijke bevolking'.

'De volgende ochtend hebben we alle bewoners in een kring gezet. Iedereen mocht z'n verhaal vertellen. Ze hadden allemaal iets vreselijks meegemaakt. Daarna zijn we samen aan de slag gegaan. Toen hielpen alle bewoners ook elkaar met het opbouwen van hun winkel. Zo hebben we iets gebracht wat blijvend is.'

De anekdote is illustratief voor de aanpak die Fontein ook bij Ajax voor ogen heeft. Hij citeert Moeder Theresa. 'Om mensen te leiden moet je mensen begrijpen. Om mensen te begrijpen moet je dicht bij mensen zijn. Als je dicht bij mensen wilt zijn, moet je van ze houden.

'Hier zit zoveel in. Dit spreekt mij heel erg aan. Je moet je verdiepen in mensen om teamspirit te kunnen kweken. Daar staat en valt alles mee. Ik geloof absoluut niet in positionele macht. Ik geloof in leiderschap op basis van argumenten en overtuiging. Dan kun je het beste uit de mens halen.'

Hij noemt het voorbeeld van Klaas-Jan Huntelaar die Ajax in z'n eentje uit het dal lijkt te trekken. 'Die jongen heeft zich hier snel aangepast. Je moet een sfeer creëren waarin mensen zich happy voelen. Dan blijven spelers misschien ook twee jaar langer. We hebben ervoor gezorgd dat zijn vrouw een baan kreeg op een school voor gehandicapte kinderen en dat zijn ouders hier met vrienden altijd welkom zijn.'

Na 29 jaar Unilever, waarvoor hij zeventien jaar over de wereld zwierf, mocht de geboren Leidenaar met pensioen. Hij werkte en woonde als directeur in Australië, Zweden, Turkije en China. Hij bouwde bedrijven vanaf de grond op en verliet ze met een omzet van 150 miljoen euro. De laatste vijf jaar was Fontein verantwoordelijk voor het wereldwijde marketingbeleid van de ijsdivisie. Aangezien hij opereerde vanuit Rotterdam, vloog Fontein elk jaar dertig keer de aardbol rond.

De oud-cricket-international kon nog naar Singapore, maar dat wilde hij zijn gezin niet meer aandoen. En nu al achter de geraniums zitten, daar voelde hij ook niets voor. Toen Ajax hem benaderde voor de opvolging van Arie van Eijden greep Fontein die kans met beide handen aan. 'Sport zit bij mij in de genen. Ik ben m'n hele leven gek van Ajax geweest. Nu heb ik van mijn hobby mijn werk gemaakt. Natuurlijk is de dynamiek van de voetbalwereld niet te vergelijken met het bedrijfsleven. Maar als je te maken hebt gehad met zoveel verschillende culturen, kun je dit métier ook aan.'

Af en toe gaat zijn mobiele telefoon af en dan klinkt een stokoude Ajax-mars. Als bewijs voor zijn Ajax-hart. 'Leuk hè.'

Niettemin was hij een vreemde eend in de bijt en werd Fontein regelmatig geconfronteerd met de vraag waarom Ajax niet gekozen heeft voor een oud-voetballer op deze post. 'Ik vind het helemaal niet abnormaal dat iemand uit het bedrijfsleven een voetbalclub leidt. Het gaat om een juiste balans. Daar waar over voetbal wordt gesproken, moeten voetbalspecialisten zijn. Maar een club heeft tevens verantwoordelijke mensen nodig voor financiën, marketing en de raad van commissarissen.' Tijdens een werkbezoek aan Bayern München zag hij dat ook daar een juiste mix aanwezig is. 'De oud-voetballers Karl-Heinz Rummenigge (voorzitter, red.) en Uli Hoeness (directeur, red.) hebben de leiding, maar er lopen ook veel mensen rond uit het bedrijfsleven.'

Fontein bezocht tevens FC Barcelona en wil nog bij een Engelse en een Italiaanse club gaan kijken. Hij ontdekte dat Ajax zich in financieel opzicht door de beperkte tv-markt niet hoeft te spiegelen aan de Europese top. 'Wat betreft omzet bivakkeert Ajax met zeventig miljoen euro per jaar tussen de 25ste en 30ste plaats. Maar ik kijk niet altijd naar absolute getallen. Als je per hoofd van de bevolking rekent, staat Ajax op de Europese ranglijst op de derde plek. We halen dus het maximale uit Nederland. Als je echt wilt groeien, moet je wel naar het buitenland toe.'

Hij denkt daarbij niet aan een internationale competitie, zoals oud-PSV-voorzitter Harrie van Raay, maar aan samenwerkingsverbanden met andere landen waar voetbal nog in ontwikkeling is. 'Op de lange termijn moeten we onze kennis verkopen', klinkt het strijdlustig. 'En daarbij gebruik maken van onze core business, de jeugdopleiding. Houd de spelers in hun eigen omgeving en train de trainers.'

Ook op het gebied van sponsoring heeft Fontein ideeën. 'Ik wil streven naar een relatie die meer gericht is op een strategische aanpak. Als ABN Amro voet aan de grond in China probeert te krijgen, moeten we de bank daarbij helpen met bijvoorbeeld het spelen van een wedstrijd of voetbalclinics. Andersom kan onze hoofdsponsor misschien zijn netwerk aanwenden bij de zoektocht naar een speler.'

Moeiteloos somt Fontein de pijlers op van zijn businessplan waarmee hij in april naar buiten wil komen: fans inspireren en binden; winnen met dominant, aanvallend en creatief voetbal; de jeugdopleiding moet centraal staan; een gezonde bedrijfsvoering koppelen aan het instandhouden van de clubcultuur, clubliefde en saamhorigheid. En tot slot maatschappelijke verantwoording en zorg voor de medemens.

Natuurlijk moet het voetbal de spil zijn waar alles omdraait, benadrukt de nieuwe directeur van Ajax. Hij maakte zich hard voor de komst van Klaas-Jan Huntelaar. 'In mijn omgeving hebben mensen gezegd: 'Tjonge, tjonge, je eerste transfer was meteen de duurste ooit van Ajax. Maar wat is 9 miljoen euro als je er straks misschien 25 voor terugkrijgt? Het bedrijf Ajax is er niet alleen om winst te maken. Het is namelijk een voetbalclub. Hier moet het kapitaal op het veld staan en niet op de bank. Voor waardevolle investeringen heeft Ajax geld.'

Het is een geluid dat Danny Blind als muziek in de oren moet klinken. De magere resultaten dit seizoen waren voor Fontein geen aanleiding de positie van de trainer ter discussie te stellen. 'Ik wilde rust in de tent en absoluut geen paniekvoetbal spelen.'

Een deel van het verval bij Ajax is ongetwijfeld terug te voeren op het technische beleid. Van tien spelers lopen de contracten af. De meesten zullen vertrekken, transfervrij. 'Je mag nooit onderhandelen in het laatste jaar', beseft Fontein. Hij denkt dat deze merkwaardige erfenis vooral een gevolg is van het ontbreken van een technisch directeur na het vertrek in oktober 2004 van Louis van Gaal. 'Misschien dat mijn voorganger zo werd opgeslokt door operationele zaken dat hij niet meer is toegekomen aan het tussentijds verlengen van contracten. Het was niet goed dat de hoofdtrainer aan de algemeen directeur rapporteerde en niet aan de technisch directeur. Voorheen nam Arie van Eijden alle beslissingen, nu zijn er drie statutair directeuren. Voor een belangrijk besluit moeten er altijd twee tekenen, waarvan ik er één ben.'

Veel veranderingen die Fontein wil doorvoeren bij Ajax moeten op opvoedkundig gebied worden gezocht. 'Daarom past Huntelaar ook zo goed in onze puzzel. Hij komt uit een stabiele familie. Zijn moeder zit in de kraamzorg, zijn vader organiseert thuiszorg. Na de training gaat Klaas-Jan vaak nog wat extra dingen doen. Daarin heeft hij nu vier, vijf spelers meegekregen. Dat was voorheen wel anders bij Ajax.'

'Ik geloof heel erg in de gedachte van de Johan Cruyff University. Daar stellen ze dat talent, intelligentie en karakter bepaalt of je een succesvol persoon wordt. Ik hoop dat veel toekomstige bestuurders van deze opleiding komen. Die lach van Anni Friesinger toen ze derde was geworden op de olympische 1.000 meter is voor mij het referentiekader voor Ajax. Ze was blij voor de winnares Marianne Timmer en gelukkig met het brons. Dan zit je goed in je vel.'

Fontein wil de 'dienstbaarheid' van de duurbetaalde profvoetballers vergroten. 'Bij het eerste elftal moeten spelers vaker klaarstaan voor media en sponsors. Laten ze een voorbeeld nemen aan Amerikaanse basketballers die 120 wedstrijden per seizoen spelen. Zij worden zelfs in de kleedkamer gefilmd. Die slag moeten wij ook maken. Wij willen de normen en waarden aanscherpen. Geen misplaatste arrogantie meer. In het veld mag je met lef en kapsones voetballen, maar erbuiten gedraagt iedereen zich normaal. Cruijff en Keizer waren ook geen opscheppers.'

Aan de basis wil hij eveneens werken aan een andere mentaliteit. 'Daarin zullen ook ouders een rol moeten spelen. Ik zag op ons trainingscomplex De Toekomst een moeder lopen met een grote voetbaltas en haar zoon als een keizertje er tien meter achter. Daar gaat het dan al mis. Als Nigel de Jong kort voordat hij naar HSV gaat ons opbelt met de mededeling dat hij zijn voetbalschoenen is vergeten en of wij hem nog een paar kunnen leveren, dan denk ik: hier hebben wij gefaald. Rafael van der Vaart liet afgelopen weekeinde in een interview kritische geluiden horen. Het kon allemaal wel wat minder. Er zullen best dingen niet goed zijn gegaan, maar ze hebben toch ook aan Ajax te danken dat ze nu bij HSV spelen?'

De club dient in de optiek van Fontein ook de binding met het publiek te vergroten. Hij denkt aan een bepaalde vorm van 'lidmaatschap'. 'Ik voel wel wat voor een soort socios-concept als bij Barcelona. Er moet bij een doelpunt van Ajax weer gejuicht worden in de Arena.'

Voor de strijd tegen het voetbalvandalisme hoopt hij op meer medewerking van de overheid. In 1976 schreef Fontein voor zijn studie economisch recht een scriptie over voetbalagressie, waarin hij stelde dat er kennelijk eerst slachtoffers moeten vallen voordat er maatregelen worden genomen. 'In die situatie zitten we weer. Wij geven supporters als enige in Nederland een stadionverbod voor tien jaar. Zonder strafrechtelijke meldingsplicht komen deze mensen bij een lage risicowedstrijd gewoon weer binnen. Er moet een voetbalwet komen naar Engels model. Bij onze uitwedstrijd tegen Arsenal zag ik een Ajax-supporter tegen een blikje bier trappen. Een bobby vroeg of hij dat wilde oprapen, waarop de jongen een lange neus trok. Hij zat twee weken vast.'

    • Erik Oudshoorn