Rappe kap op Rapa Nui

Polynesiërs kwamen pas in de 13de eeuw naar Paaseiland en begonnen direct met ontbossen: een fatale kolonisering herzien. Dirk Vlasblom

Stenen mensenhoofden, 'moai', op Paaseiland. Het eiland werd pas in de dertiende eeuw na Christus gekoloniseerd en niet, zoals lang is aangenomen, rond het jaar 400 van de huidige jaartelling. foto Hemispheres images Chili, Easter Island, the seven Moai of the Hotu Matua site HEMISPHERES_IMAGES

Op paaszondag 1722 landden de Nederlandse zeevaarder Jacob Roggeveen en zijn bemanning op een afgelegen vulkaaneiland in het oosten van de Stille Oceaan. Zij doopten het Paaseiland, maar de Polynesische bewoners noemden het Rapa Nui. Er stond op het hele eiland geen boom meer overeind en de bevolking leed honger. De heuvelachtige kust was bezaaid met reusachtige stenen mensenhoofden, door de eilanders moai genoemd. De Hollanders aanschouwden het laatste bedrijf van een prehistorisch drama dat generaties archeologen zou bezighouden.

De gangbare chronologie van Rapa Nui's prehistorie wordt nu aangevochten door twee Amerikaanse archeologen, Terry Hunt en Carl Lipo. Twee jaar veldonderzoek rond een ceremonieel platform (ahu) aan de noordkust, C14-dateringen van nieuwe bodemvondsten en herinterpretatie van eerdere dateringen zouden uitwijzen dat Paaseiland pas in de dertiende eeuw na Chr. werd gekoloniseerd. En niet, zoals lang is aangenomen, rond het jaar 400 van de huidige jaartelling. Het kappen van bomen en het optrekken van standbeelden zouden zijn begonnen kort nadat de eerste Polynesiërs landden op Rapa Nui. Hunt en Lipo doen deze week verslag in het tijdschrift Science (9 maart).

puzzel

Paaseiland stelde wetenschappers lang voor raadsels. Het rotsachtige eiland van 24 kilometer lang ligt eenzaam in de wijde oceaan. De kust van Zuid-Amerika ligt 3200 kilometer naar het oosten en het dichtstbijzijnde Stille Zuidzee-eiland ligt 2560 kilometer naar het westen. Waar kwamen de eilandbewoners vandaan? Wanneer waren zij naar deze uithoek gevaren? En hoe waren ze er in geslaagd deze stenen reuzen op hun plaats te krijgen? Paaseiland was een fascinerende puzzel, waarover menig prehistoricus zich het hoofd brak.

De Noor Thor Heyerdahl bespeurde overeenkomsten tussen de architectuur van het Zuid-Amerikaanse Incarijk en ceremoniële platforms op Paaseiland. In de jaren vijftig bouwde hij een balsavlot naar Indiaans voorbeeld, de Kon-Tiki, en voer ermee naar Rapa Nui om aan te tonen dat het eiland heel goed vanuit Zuid-Amerika gekoloniseerd kon zijn. De Amerikaanse archeoloog C. Smith, die Heyerdahl vergezelde op deze expeditie, deed radiokoolstoftests op het eiland en concludeerde dat de eerste mensen hier rond 400 na Chr. aan land waren gegaan. Latere onderzoekers verwierpen Heyerdahls Inca-theorie: taalkundig onderzoek heeft uitgewezen dat de bewoners van Paaseiland Polynesiërs waren. De datering van Smith namen ze wel over.

bomenkap

Het staat wel vast dat het eiland vóór de komst van de mens was bedekt met palmen en struikgewas. Over de relatief lange periode die verstreek tussen de veronderstelde landing van de eerste kolonisten - rond 400 - en het begin van de dertiende eeuw is echter niets bekend. Rond 1200 begon de bevolking met het oprichten van

Regisseur Kevin Reynolds maakte in 1994 de film Rapa Nui, een gedramatiseerde reconstructie van de bloedige oorlog tussen de kasten der Lang-Oren en Kort-Oren. Rond 1670 zouden de Lang-Oren, die de moai hadden opgericht, zijn uitgemoord. Paaseiland geldt nog steeds als een schoolvoorbeeld van milieuvernietiging door de mens.

De laatste tien jaar staat de geschiedenis van de Polynesische expansie in het Stille Oceaangebied ter discussie. Zo gaat men er nu van uit dat Nieuw-Zeeland niet werd gekoloniseerd rond 800 na Chr., zoals lang is aangenomen, maar pas na 1200. De inheemse bewoners van Nieuw-Zeeland, de Maori, zijn Polynesiërs. De archeoloog A. Anderson constateerde in 1995 dat archeologische en paleobotanische vondsten op Rapa Nui te vroeg waren gedateerd. Andere onderzoekers deelden zijn scepsis.

Hunt en Lipo deden in 2004 en 2005 veldwerk op Rapa Nui. Aan de noordkust, in Anakena, het enige duingebied van het eiland, nabij een ceremonieel platform waarop moai hebben gestaan, groeven zij tot een diepte van 3,5 meter. Zij legden twaalf lagen bloot, waarin ze zeer goed geconserveerd materiaal vonden. De onderste kleilaag bevatte artefacten, houtskool, wortels van een uitgestorven palmsoort (Paschalococos disperta) en botjes van de Polynesische rat (Rattus exulans), die wezen op menselijke bewoning. De rat is een commensaal en arriveerde met de Polynesische kolonisten. Hunt en Lipo concluderen dat deze laag de sporen bevat van de oudste bewoners van Paaseiland. In nog diepere klei ontbrak ieder menselijk spoor. De diepste laag die nog culturele resten bevatte, dateerden zij rond 1200 na Chr.

Volgens Hunt en Lipo ondergraven hun bevindingen de heersende opvattingen over Rapa Nui's prehistorie. De oudste aanwijzingen voor ontbossing en erosie op het eiland dateren alle van na 1200. Dat eerder gearriveerde Polynesische kolonisten zo gering in getal zijn geweest dat zij geen sporen hebben nagelaten in het eilandmilieu, achten zij onwaarschijnlijk. Daarvoor, schrijven zij, zijn de aanwijzingen voor een rappe bevolkingsgroei op andere door Polynesiërs gekoloniseerde eilanden te talrijk. Een snelle bevolkingstoename was van cruciaal belang voor een succesvolle kolonisering van afgelegen eilanden. De onderzoekers rekenen voor dat zelfs een kleine aanvangspopulatie van, bijvoorbeeld, vijftig mensen bij een netto bevolkingsaanwas van 3 procent binnen iets meer dan honderd jaar tweeduizend zielen zou tellen. Zo'n bevolking zou sporen hebben nagelaten in het landschap. En dat is niet het geval.

Hunt en Lipo hebben met hun jongste artikel in Science de bestaande chronologie van Rapa Nui's prehistorie op losse schroeven gezet. Volgens hen maakten Polynesische laatkomers korte metten met het bos - en met elkaar.