Permanente campagne

Sommige waarnemers zien de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen als een 'ruk naar links'. Niet onbegrijpelijk. PvdA, GroenLinks en de SP boekten samen 857 raadszetels winst, de regeringspartijen gaven maar liefst 501 zetels toe. In de hoofdkwartieren van CDA, VVD en D66 breken strategen zich het hoofd hoe een herhaling van dit electorale echec kan worden voorkomen bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer, nu over veertien maanden. Mocht de economie in de loop van dit jaar eindelijk uit het dal kruipen, dan zullen de regeringspartijen daar ongetwijfeld garen bij spinnen. Inschakeling van meer televisiegenieke kopstukken kan eveneens helpen.

Kiezers kijken vanzelfsprekend ook naar inzet en prestaties van de partijen die naar hun stem dingen. De afgelopen weken koos met name de VVD voor een polariserende campagne waarbij het werd voorgesteld alsof linkse gemeentebesturen een sociaal-economisch schrikbewind voeren. De kiezers in Nijmegen bleken niet overtuigd; het linkse college daar kan met één zetel winst door. De uitslag in twintig andere gemeenten, waaronder Amsterdam en Groningen, maakt voor het eerst de vorming van een links college mogelijk. Ook wanneer dat ervan komt - wat allesbehalve zeker is - lijkt het hoogst onwaarschijnlijk dat vermeend wanbestuur van linkse wethouders een grote rol gaat spelen bij de komende Kamerverkiezingen. Lokale bestuurders beschikken inmiddels nauwelijks over financiële armslag om via allerlei sociale projecten links beleid te voeren. Hun begroting moet sluiten. De gemeente mag alleen geld lenen voor investeringen.

Verder zijn de omvangrijke geldstromen uit Den Haag een gegeven. Om de uitgaven van de gemeente te kunnen opschroeven, moeten de eigen belastingen dus omhoog. En dat is lastig geworden.

Het belastinggebied van de gemeenten is dit jaar namelijk met ruim 1 miljard euro ingeperkt door de afschaffing van de ozb voor woninggebruikers. Bovendien is de tariefstijging van de overige onroerendezaakbelastingen (voor woningeigenaren en niet-woningen) gemaximeerd. Hierdoor kunnen gemeenten hun uitgaven gemiddeld met slechts een half procent verhogen, ook wanneer zij de ozb-tarieven maximaal laten stijgen. Naast de ozb bestaan natuurlijk nog andere lokale belastingen, maar voor veruit de meeste gemeenten gaat het daarbij om klein bier. In feite bepaalt de rijksoverheid vanaf dit jaar de groei van het gemeentebudget. Voor Nijmegen is de eigen beleidsruimte zelfs nul. Afschrikwekkende verhalen over lokale PvdA-apparatsjiks (uitlating van Rutte toen hij zich afgelopen donderdag meldde als kandidaat-lijsttrekker voor de VVD) treffen daarom niet snel doel. CDA en VVD zullen bij hun aanvallen op de PvdA van Bos andere wapens moeten inzetten.

Zo kan het kabinet besluiten volgend jaar de sociale lasten eenmalig met 5 miljard euro te verlagen. Het gaat hier om overschotten in de sociale fondsen voor uitkeringen bij werkloosheid en arbeidsongeschiktheid. In het verleden hebben werkgevers en werknemers te veel premies voor deze sociale verzekeringen afgedragen. Daarom kan de premie in 2007 tijdelijk fors omlaag. Hierdoor neemt de koopkracht van gezinnen met 1 procent extra toe, terwijl het voor werkgevers goedkoper wordt nieuw personeel in dienst te nemen. Als gevolg van de premiereductie loopt het tekort van de overheid wel met 1 procent van het bruto binnenlands product op. Dit geeft een wellicht ongewenste impuls aan de conjuncturele opleving die toch al voor de deur lijkt te staan. Eurocraten in Brussel en veel vaderlandse economen zullen om deze redenen vraagtekens bij de premieverlaging zetten. Het Parijs van een goed verkiezingsresultaat zal CDA en VVD echter een mis waard zijn. Bovendien betekent het eenmalig uitkeren van de vleespotten van minister De Geus van Sociale Zaken dat een eventueel kabinet-Bos over 5 miljard euro minder beschikt om 'leuke dingen voor de mensen te doen'.

Nogal wat commentatoren verwijten Bos een vrijblijvende opstelling. Door kool en geit te sparen sprokkelt hij gestaag stemmen. Een tweede strategie voor de regeringspartijen is daarom de PvdA-leider de komende maanden tot grotere inhoudelijke duidelijkheid te pressen. Zij kunnen bijvoorbeeld de laatste tegenbegroting van de PvdA uitvlooien om munitie voor hun permanente tegencampagne te verzamelen. De sociaal-democraten maken er geen geheim van dat zij bij de nieuwe ziektekostenverzekering de no-claimregeling willen afschaffen. Volgens deze regeling krijgt een verzekerde 255 euro van zijn premie terug wanneer hij dit jaar geen ziektekosten heeft. Afschaffing zou betekenen dat de ziektekostenpremie voor iedereen met 80 euro stijgt. Dit is per saldo gunstig voor gezinnen die meer dan gemiddeld gebruikmaken van de dokter en het ziekenhuis en ongunstig voor mensen die gezond zijn. Het PvdA-plan biedt dus meer solidariteit tussen verzekerden (en scheelt administratieve rompslomp), maar Bos zwijgt over de premiestijging van 80 euro waarmee iedereen te maken krijgt. Voorstellen uit de tegenbegroting van de PvdA om de aftrek van pensioenpremie te beperken voor mensen die meer dan 45.000 euro per jaar verdienen en de verhoging van het toptarief van de inkomstenbelasting tot 54 procent (raakt iedereen die meer dan 52.000 euro verdient) kunnen de steun voor de PvdA onder de middengroepen aantasten.

Zo kan het een spannende campagne worden, waarin links en rechts weer ouderwets duidelijk tegenover elkaar komen te staan.