Het land van armagnac en musketier d'Artagnan

In het Franse Toscane - het departement Gers in Zuid Frankrijk - reist Renate van der Zee langs armagnac-producenten, het condoommuseum en meer Franse gebakken lucht

OP ZIJN HOOFD DRAAGT HIJ EEN PLUIM: musketier d'Artagnan is de held van de Gers, zijn standbeeld staat in de hoofdstad Auch Charles de Batz, dit de Montesquiou, comte d'Artagnan (vers 1611-1673), capitaine des mousquetaires du roi, héros des "Trois mousquetaires". Détail du monument à Alexandre Dumas père, par Gustave Doré. Paris XVIIème ardt, place du Général-Catroux (anciennement Malesherbes). LM-3466 ROGER_VIOLLET

Panache (zwier, bravoure) - dat is de eigenschap die hen het meeste kenschetst, vinden de inwoners van de Gers zelf. Maar wie een reisje maakt door dit Zuid-Franse departement moet constateren dat de Gersois zich opmerkelijk rustig gedragen en dat de trotse, licht ontvlambare zwier van de musketier meer iets is van een ver verleden. Het wapengekletter en klaroengeschal dat hier eeuwenlang weerklonk, heeft definitief plaatsgemaakt voor een weldadige stilte.

De Gers is een van de schoonste en veiligste departementen van Frankrijk. Toen de criminaliteit eind twintigste eeuw elders in Frankrijk toenam, daalde die in de Gers met ruim negen procent. Er zijn geen snelwegen, dus je slingert je over landweggetjes door het glooiende landschap dat in de reisgidsen met weinig gevoel voor finesse het Franse Toscane wordt genoemd.

Minstens even mooi als de Provence, heeft de Gers tot nu toe op succesvolle wijze het Provence-effect vermeden. Toegegeven, er hebben zich heel veel Fransen uit andere delen van het land gevestigd en Engelsen en Nederlanders beginnen dit gebied ook te ontdekken, maar de sfeer heeft nog steeds iets authentieks.

Dit Franse Toscane ligt even ten oosten van Toulouse. Het is er altijd zacht weer, het regent er zelden, er is nauwelijks luchtverontreiniging en de inwoners hebben de hoogste levensverwachting van heel Frankrijk. Dat gegeven is nogal opmerkelijk en wordt wel aangeduid als de 'Franse paradox' omdat de Gersois er helemaal niet zulke gezonde eetgewoonten op na houden. Want ze doen zich trots en vol overgave te goed aan gastronomische producten als eendenmaagjes en ganzenleverpaté.

geneeskrachtige drank

Sterker nog, de Gers is Frankrijks belangrijkste producent van ganzenlever. Wie door de streek reist, ziet overal langs de weg borden die in richting wijzen van de volgende ganzenleverproducent. Als ze tenminste niet aan het zicht worden ontnomen door borden die je in de richting van de volgende armagnacproducent dirigeren, want naast ganzenlever is armagnac de grote trots van de Gers.

Armagnac is het oudste Franse wijndistillaat - het werd in de veertiende eeuw al als geneeskrachtige drank genuttigd - maar zijn dagen lijken geteld. De stoere armagnac legt het steeds meer af tegen de verfijndere cognac. Sinds de jaren zeventig en tachtig is het met de productie van armagnac hard bergafwaarts gegaan. Veel producenten zijn daarom noodgedwongen overgegaan tot het produceren van wijn en eerlijk gezegd, dat gaat hen goed af. Het zijn geen grote wijnen die de Gers produceert, maar ze drinken heerlijk weg en zijn niet duur.

Meer nog dan door de borden die je uitnodigen je te bezondigen aan ganzenlever en armagnac wordt het landschap van de Gers gedomineerd door wonderlijke kastelen. Die kastelen zijn zo robuust en rechthoekig van vorm dat je even twijfelt of het wel om een kasteel gaat en niet om een verlaten stuk industrieel erfgoed uit de jaren vijftig.

Neem het kasteel dat oprijst uit het minuscule plaatsje Sainte-Mère: van een afstand oogt het als een reusachtig betonblok. Maar bij nadere beschouwing blijkt het een typisch Gascons kasteel dat dateert uit de dertiende eeuw, toen de Gers de twistappel vormde tussen de Franse en de Engelse koningen.

Er werd daar toen heel wat afgevochten, vandaar dat in deze streek nog steeds veel mooie versterkte stadjes zijn waar de bevolking zijn toevlucht zocht tegen de Engelse of Franse horden. Prachtige voorbeelden van dit soort plaatsjes zijn Montréal, Saint-Clar - tevens centrum van de knoflookteelt - en Larressingle, het kleinste versterkte stadje van Frankrijk en met enig gevoel voor overstatement wel het Carcassone van Gers genoemd.

pruimencrèpes

De dertiende-eeuwse muren van Larressingle zijn voor een groot deel nog in tact. Buiten die muren is een park opgetrokken waar je middeleeuwse oorlogsmachines kunt bewonderen. Er worden ook demonstraties gegeven, maar zoals meestal het geval is met Franse toeristische attracties: veel geblaat en weinig wol. Je kunt beter een crèpe met pruimen en armagnac gaan eten bij de uitstekende crèperie binnen de stadsmuren. Fransen zijn precies even goed in oeverloos kletsen als in verrukkelijke dingen maken, maar dat laatste, daar heb je als Nederlander nou eenmaal meer aan.

Behalve gastronomie en historie heeft de Gers ook een geweldig jazz-festival dat elke zomer losbarst in de stad Marciac en dat zich gemakkelijk met het North Sea Jazz Festival kan meten. En behalve de hoofdstad Auch zijn er tal van mooie, levendige steden, zoals bijvoorbeeld de plaats met de vrolijke naam Condom. En hoewel de historici het er over eens zijn dat het condoom niet zijn oorsprong vindt in Condom, staat er in die stad toch een Musée du Préservatif, wat overigens vooral een interessant geval is van Franse gebakken lucht.

Net zo Frans-niksering is het Musée du Panache Gascon, dat is gevestigd in een prachtige dertiende-eeuwse kasteeltoren, waar ooit Thibault de Termes, metgezel van Jeanne d'Arc werd geboren. Het museum brengt een knullige ode aan de trotse zwier van Gasconse vechtersbazen.

musketier d'artagnan

De meest bekende van hen is natuurlijk de musketier d'Artagnan, die in het begin van de zeventiende eeuw op een kasteel in de Gers werd geboren. Voor hem is zelfs een standbeeld opgericht in de hoofdstad Auch. De panache (de witte pluim op zijn hoed) ontwikkelde zich tot de aanduiding voor de onstuimige allure waarmee de Gersois zich nog steeds identificeren - panache betekent ook: trots.

De meeste Nederlanders denken dat d'Artagnan een romanfiguur is, ontsproten aan de fantasie van Alexandre Dumas père, maar voor de inwoners van de Gers is hij hun grootste held en ze houden hem fervent in ere. In zijn tijd was d'Artagnan geen kleine jongen. Hij fungeerde als intermediair toen de listige kardinaal Mazarin van het hof verbannen was, speelde een belangrijke rol bij talloze militaire operaties, was gouverneur van Lille en arresteerde de schatrijke minister van financiën Fouquet toen die in ongenade was gevallen bij Lodewijk XIV omdat hij een iets te opzichtig feest had gegeven.

D'Artagnans carrière kwam overigens ten einde in de Lage Landen, tijdens het Franse beleg van Maastricht in 1673. De musketier, die de zestig was gepasseerd, werd getroffen door een musketkogel toen hij zonder dekking een doorbraak forceerde. Ach ja, met panache hebben ze in de Lage Landen nou eenmaal nooit veel opgehad.