EU bestrijdt Loekasjenko met bot wapen

De EU wil Wit-Russen vlak voor de komende presidentsverkiezingen geven wat ze niet hebben: ongekleurde informatie. Maar het project rammelt aan alle kanten.

BIALYSTOK, BRUSSEL, VILNIUS, 11 MAART. - Op een heuveltje in Vilnius staat het wapen dat de laatste dictator van Europa op de knieën moet brengen: een radiomast van 120 meter. Vanaf deze plek, aan de rand van de Litouwse hoofdstad, wordt president Aleksandr Loekasjenko van het nabijgelegen Wit-Rusland al jaren onder vuur genomen, met informatieve en met kritische radioprogramma's voor zijn onvrije en ongeïnformeerde burgers.

De informatieoorlog tegen Loekasjenko was altijd een Amerikaanse en Poolse aangelegenheid. Maar aan de vooravond van presidentsverkiezingen in Wit-Rusland (19 maart) heeft de hele Europese Unie zich in de strijd geworpen, met dagelijks een uur radio en wekelijks een uur tv. Brussel wil de Wit-Russen 'een raam op de buitenwereld' bieden. Loekasjenko maakt het project belachelijk, want Brussel, vindt hij, heeft kennelijk geld om radio te maken 'voor de wind'.

Hij zou wel eens gelijk kunnen hebben, want ook in het Westen groeit de overtuiging dat Brussel de zaak niet slim aanpakt. Of niet slim wíl aanpakken.

In januari wees de Europese Commissie het Duitse Media Consulta aan als hoofduitvoerder van het project, waarmee de komende twee jaar 2 miljoen euro is gemoeid. Een Pools consortium, met jaren ervaring en nauwe banden met Wit-Russische journalisten en dissidenten, werd gepasseerd.

Media Consulta is een advies- en reclamebureau zonder radio-ervaring. Het maakte tv-reclamespots, brochures en tijdschriften voor bedrijven en overheidsinstellingen. Marketing tegen de laatste dictatuur van Europa? Harald Zulauf, directeur van Media Consulta, vindt het niet raar. Volgens hem wil Brussel het bestaande aanbod niet nog eens dunnetjes overdoen. 'De nadruk op harde politiek wordt gelegd door de Poolse radiozenders. Daar luisteren oudere Wit-Russen naar. Wij willen de jeugd bereiken, met veel muziek, en zo hun politieke interesse wekken.' Educatief vermaak.

De Poolse Europarlementariër Bogdan Klich heeft de Commissie om opheldering gevraagd naar aanleiding van 'onregelmatigheden' in de selectieprocedure. Zo is de samenstelling van het Duitse consortium enkele keren gewijzigd. Volgens de regels van de Commissie zelf kan dat reden tot uitsluiting zijn. Een verzoek van de Polen om hun consortium uit te breiden werd vierkant afgewezen.

'Het project is een groot raadsel', zegt de Wit-Russische radiojournalist en dissident Mikola Markiewicz in het Poolse Bialystok, waar hij werkt voor een door Warschau gefinancierde zender. Hij twijfelt aan de intenties van Brussel. 'Wil de EU wel echt iets veranderen? Het lijkt wel een deal tussen Berlijn en Moskou.'

Berlijn en Moskou? Over het hoofd van Warschau heen? Polen haalde zich eind 2004 de woede van Rusland op de hals tijdens de Oranjerevolutie in Oekraïne, die actief door Warschau werd gesteund. De Polen houden zich nu intensief bezig met Wit-Rusland, opnieuw tot grote irritatie van Moskou. Een Europees radiostation in Warschau zou president Poetin in alle staten hebben gebracht. 'Nog niet zo lang geleden gold in Brussel het principe van Russia first', zegt Klich. 'In het Europarlement is de stemming veranderd. Maar men is nog steeds bang om Rusland te beledigen.'

Ook opmerkelijk aan het project is dat de hoofduitvoerder volgens de regels 'maximaal 45 procent' van het geld mag uitbesteden aan onderaannemers. Dat betekent volgens Klich dat van de 2 miljoen euro minder dan een miljoen uiteindelijk echt naar radio en tv zal gaan, aangezien Media Consulta zelf geen programma's maakt, vrijwel alles uitbesteedt aan Poolse, Litouwse en Russische bedrijven en het project alleen maar dirigeert. Het meeste geld voor Wit-Rusland stroomt naar Berlijn.

Media Consulta en de Europese Commissie zeggen dat het geld ook is 'voor de training van journalisten en steun aan de geschreven media' in Wit-Rusland. Maar hierover staat niets in het oorspronkelijke eisenpakket van de Commissie, dat over radio en tv spreekt. Het is er later, toen de procedure al liep, ingeslopen.

De nadruk in het project ligt op multimedia: internet, FM, AM, kabel en satelliet. Maar deskundigen noemen dit onzinnig. Internet is niet wijdverbreid in Wit-Rusland. FM reikt niet verder dan het grensgebied. De kabel is niet onafhankelijk en maar 5 procent van de Wit-Russen heeft een schotel. Alleen de middengolf (AM) kan het land ver binnendringen.

Kan. Want in de praktijk valt ook dat tegen. Rimantas Pleikys van Radio Baltic Waves, dat het EU-project in Vilnius de ether instuurt, geeft op een kaart aan tot waar zijn radiogolven reiken. In een derde van Wit-Rusland is de dekking gegarandeerd, verder weg neemt de storing snel toe en in het oosten van het land is geen bereik. In hoofdstad Minsk is het signaal zeer matig.

Media Consulta claimt in zijn persbericht dat het '95 procent van het Wit-Russische territorium' kan bereiken. Maar Pleikys kan dat niet bevestigen. 'Voor echte invloed in Wit-Rusland zouden de radioprogramma's hoorbaar moeten zijn en daarvoor is een nieuwe antenne nodig', zegt hij.

Het signaal van de mast in Vilnius kan niet harder, wegens een nabijgelegen woonwijk, een probleem waarover Brussel herhaaldelijk is geïnformeerd. 'Het zou beter zijn geweest om van het geld een nieuwe, sterkere zender te bouwen', zegt europarlementariër Klich. 'Ik ben bang dat de Commissie de situatie niet goed begrijpt. Het is een prachtig idee, maar er is weinig kennis.'

Volgens Zulauf heeft het geen zin om een nieuwe zender te bouwen. 'AM is niet populair in Wit-Rusland. De Wit-Russen willen FM en televisie.' De geclaimde dekking heeft volgens de consultant vooral betrekking op televisie, want héél Wit-Rusland ligt binnen het bereik van satellieten, ook al heeft niet iedereen een schotel. Hij raakt geïrriteerd over de vragen over zijn project. 'Kritiek leveren is makkelijk, maar wij Duitsers weten door ons verleden hoe belangrijk het is dat er iets wordt gedaan', zegt hij. Rimantas Pleikys kreeg na zijn interview prompt een spreekverbod opgelegd van Media Consulta.