Een raar kapsel

Het is een beruchte episode: toen George Bush senior tijdens de strijd om het presidentschap in 1988 op een flinke achterstand stond, besloten zijn adviseurs een vuile campagne te voeren tegen zijn Democratische opponent Michael Dukakis. Deze linksige kandidaat werd in spotjes keihard aangepakt, hij werd ten onrechte met een vrijgelaten moordenaar geassocieerd en keer op keer neergezet als soft, besluiteloos en onverantwoordelijk. Het werkte. Bush won de verkiezingen glansrijk.

Mark Rutte, de campagneleider van de VVD bij de afgelopen verkiezingen, koos voor een milde, Hollandse variant van deze aanpak: het was honen en smalen op zijn Wiegels tegen de PvdA en er waren de pijnlijk ludieke invallen van wat wel een heel slecht reclamebureau moet zijn: Van Aartsen die rode rozen uitdeelt aan voorbijgangers met de slogan 'voor een echt rooskleurige toekomst.''

Zoveel naïviteit, zoveel onderschatting van de kiezer - zelfs in Wassenaar kregen ze last van plaatsvervangende schaamte. Maar volgens Rutte heeft het uitstekend gewerkt. De VVD stond er nog slechter voor in de peilingen dan het uiteindelijke resultaat, verklaart hij aan wie het horen wil. Inmiddels heeft de staatssecretaris van Onderwijs zich aangediend als de volgende VVD-leider. Stugge volharding, moet hij in de geest van Verdonk gedacht hebben, is de beste verdediging. Meteen na zijn kandidatuur verklaarde hij: 'Achter PvdA-leider Bos verschuilt zich een heel leger ouderwetse apparatsjiks.' En: 'Mensen die denken dat ik links ben, vergissen zich. Het etiket van sociaal-liberaal heb ik mijzelf nooit opgeplakt.''

Mij kan het niks schelen of Rutte links is of niet, na de verkiezingen van afgelopen week zijn er wel weer even genoeg linkse mensen in Nederland, lijkt me. Ik herinner me alleen dat hij nog maar twee jaar geleden samen met zijn VVD-collega in het kabinet, Melanie Schultz, serieus voorstelde de VVD op te heffen en samen te laten gaan met D66 en een deel van PvdA.

Ik ben de laatste die Rutte een etiket wil opplakken, echt, maar als dat niet sociaal-liberaal is, wat is het dan wel? Het voorstel werd in zijn eigen partij niet juichend ontvangen. De meest vergoelijkende reactie kwam van minister Remkes: 'Ze zijn nog jong.''

Zulke jeugdzonden zullen de strijdlustige toon richting PvdA niet overtuigend maken. Die laatste partij, die slapend rijk heeft kunnen worden door de oprechte afkeer die veel Nederlanders tegen het huidige kabinet voelen, verdient intelligenter tegenwicht. Het ideologisch gesjoemel van Rutte legt alleen maar onvermogen bloot.

De situatie in Nederland lijkt namelijk niet op die in Amerika ten tijde van Bush senior - ze lijkt veel meer op die in Engeland tijdens de opkomst van Tony Blair. De VVD bevindt zich plotseling in de positie van de Tories - hopeloos verdeeld tussen een stugge, kortzichtige rechtse kern die denkt dat daar de winst te halen valt (waar kwamen die Fortuyn-stemmers anders vandaan?) en een gematigd, sociaal-liberaal deel.

Het is overduidelijk dat Mark Rutte tot dat laatste deel hoort, het is eveneens overduidelijk dat hij probeert de harde kern niet van zich te vervreemden door stevige taal uit te slaan. Tegelijk ziet zelfs hij in dat de opvattingen van die rechtse kern zijn partij niet veel groter zal maken. Rutte, meldt de Volkskrant, wil van de VVD een volkspartij maken waar Marokkaanse buurtvaders, ouderen, ondernemers en gezinnen op kunnen rekenen. 'Iedere man die een das draagt, is welkom bij de VVD. Iedere vrouw met een parelketting is welkom bij de VVD. En als het aan mij ligt geldt dat ook voor jongeren met een oorbelletje of een raar kapsel.''

Een raar kapsel - arme jongen. Echt, de jongeren waar hij het over heeft, zijn tegen de oorlog in Irak en vinden ook dat die tien homoseksuele asielzoekers niet moeten worden teruggestuurd naar Iran. Als ze niet links zijn, dan zijn ze ten minste toch sociaal-liberaal.

Als de nieuwe aanvoerder van de VVD slim was, dan had hij in zijn eerste speech meteen Hans van Baalen een verbale stoot voor zijn kanis verkocht, want het zijn mensen als hij die de VVD electoraal de vernieling in geholpen hebben. VVD'ers als hij beseffen maar niet dat ook in Nederland het neoconservatieve project mislukt is.

Er zit heus een flink gat op rechts, maar dat gat wordt eerder kleiner dan groter. Een goed politicus in deze tijd eigent zich razendsnel de sterke punten van zijn tegenstander toe en legt vervolgens hoofdschuddend diens zwakke punten bloot - je kunt veel zeggen van iemand als Tony Blair, maar niet dat hij dat spel niet beheerst. (Nu hij zijn grootste politieke blunder, de inval in Irak, onder ogen moet zien, schroomt hij niet om God erbij te halen.) Daar schuilt ook het succes van Wouter Bos in. Pogingen om hem te ontmaskeren als een voorganger van de linkse kerk, zijn bij voorbaat tot mislukken gedoemd - das war einmal. Als je dat niet ziet, heb je in de politiek niets te zoeken.

Het probleem voor Rutte is dat hij die neoconservatieven binnen zijn partij, de verbeten erfgenamen van een verlopen revolte, moet pacificeren, zoals een hele reeks Tory-leiders met de rechtse eurosceptici binnen de Engelse conservatieve partij heeft moeten doen. En die overgebleven neocons zullen ideologisch even vasthoudend zijn als de linkse vakbondsmannen in de tijd dat de PvdA zijn socialistische veren probeerde af te schudden.

Nederland vier jaar na Fortuyn - de grootste linkse partij fluistert zenuwachtig dat men in de overwinningsroes nu niet ineens heel links moet gaan doen, je weet wat daarvan komt. In het gehavende CDA, daarentegen, klinkt nu opeens een koor van stemmen die het verlies wijten aan de veel te rechtse koers die de christenpartij onder een stuntelende Balkenende is gaan varen. De liberalen zijn gespleten, right down to the middle. Wil Rutte overleven, dan kan hij mensen als Van Baalen en Van Schijndel maar beter meteen richting Marco Pastors sturen; het zal hem veel ellende besparen. De overgebleven neocons verzamelen zich onder het leiderschap van de laatste, die ongetwijfeld een aanzienlijke aanhang zal verwerven, maar niet zo'n hele grote. De Fortuyn-revolte is, politiek gezien althans, voorbij.

En het kabinet - het kabinet is al gevallen.