De stelling van Brigitte Unger: Nederland is een draaischijf voor witwassen van crimineel geld

Witwassers hebben het liefst een goedlopende legale economie met bloeiende bedrijven. Daar voldoet Nederland helemaal aan, zegt Brigitte Unger tegen Roel Janssen.

Brigitte Unger is hoogleraar Economie van de publieke sector aan de Utrecht School of Economics. Zij is verantwoordelijk voor het onderzoek 'The amounts and the effects of money laundering'. Utrecht:3.3.6 Prof. Unger. © foto, Roel Rozenburg Rozenburg, Roel

Stel dat ik mijn tuinman zwart betaal voor een klus. De tuinman gaat naar de supermarkt en geeft het geld uit aan een krat bier. Is de supermarkt dan betrokken bij witwassen?

'De supermarkt weet niet dat de tuinman met zwart geld betaalt. Maar de tuinman die het zwarte geld uitgeeft, is wel een witwasser. Wij hanteren in Nederland een brede definitie van witwassen, die ook belastingfraude en inkomsten uit illegale arbeid bevat.'

Volgens het onderzoek dat u gedaan heeft wordt jaarlijks 18 à 25 miljard euro in Nederland witgewassen. Hiervan komt driekwart van criminelen uit het buitenland. Hoe verklaart u de aantrekkelijkheid van Nederland voor internationale witwassers?

'Nederland is sterk in internationale handel en het is gemakkelijk hier een eigen bedrijf op te zetten. Er zijn goed ontwikkelde financiële markten met veel expertise. En je kunt witwassen goed verbergen in juridische en fiscale constructies.'

Dus Nederland heeft een grote witwassector, omdat het een goed functionerende economie heeft?

'Ja. Witwassers hebben het liefst een goede legale economie met bloeiende bedrijven.'

Nederland heeft ook een bloeiende zwarte economie. Het is marktleider in de productie van xtc en groot in drugshandel.

'In Nederland gegenereerd crimineel geld vormt ongeveer een kwart van het geheel. Daarnaast wordt geld van criminele activiteiten uit de hele wereld naar Nederland verplaatst. Dat laatste is een veel groter probleem. Het grootste deel komt uit de Verenigde Staten.'

Wat zien we hiervan terug?

'Geld heeft geen markering die aangeeft 'dit is witgewassen'. Het verstopt zich in de financiële markten.'

Heeft u het dan over multinationals die om fiscale redenen hun financiële hoofdkwartier in Nederland hebben?

'Nee, het gaat echt om crimineel geld dat wordt verplaatst.'

Uw onderzoek noemt enorme bedragen. Maar die zie je niet. Bestaan ze dan wel?

'Je kunt je ook afvragen: bestaat criminaliteit? Je ziet niet alle drugshandel. Zo zie je ook maar een deel van het witwassen.'

Dus u beschrijft het topje van de ijsberg?

'Wij hebben het eerste traject van witwassen geschat. Vervolgens circuleert het geld in het financiële systeem. Die stromen kunnen nog veel groter zijn, maar daarvan kun je heel moeilijk vaststellen of het om witwassen gaat of om legale financiële processen.'

U komt voor Nederland uit op 4 à 5 procent van het bruto binnenlandse product per jaar. Dan moeten de betalingsbalansstatistieken toch op hun kop staan.

'Het is veel. Maar het blijft hier niet zitten, mijn vermoeden is dat het doorstroomt.'

Wat me in het onderzoek opviel, is de schatting dat 1 miljard euro witwassen 0,1 procent economische groei oplevert. Met 18 à 25 miljard per jaar levert dat 1,8 à 2,5 procent groei van de economie op. Dat is meer dan de Nederlandse economie de afgelopen tijd jaarlijks gegroeid is.

'Het model berekent wat een miljard euro extra witwasgeld aan extra economische activiteit oplevert. Daar staat tegenover dat het ook meer criminaliteit aantrekt en dat gaat ten koste van groei.'

Neemt de economische groei dan af als de witwasactiviteiten teruggedrongen worden?

'Nee, zo zit het model niet in elkaar. Als witwassen afneemt, neemt ook criminaliteit af.'

Maar je mag wel veronderstellen dat witwasactiviteiten een bijdrage leveren aan de economie.

Jazeker. Zowel in de financiële sector als in de reële economie worden legale banen gecreëerd.'

Waar komt het criminele geld dat naar Nederland stroomt terecht?

'We denken dat bijzondere financiële instellingen een belangrijke rol spelen, omdat het volume daarvan zo groot is - een jaaromzet van 4.000 miljard euro. Als daar slechts een half procent zwart geld in omgaat, praat je al over 20 miljard. Denk aan de schandalen met de Banco Ambrosiano en Parmalat - die bedrijven hebben van dergelijke instellingen gebruikgemaakt.'

Wat zijn dat, bijzondere financiële instellingen?

'Dat zijn bijvoorbeeld trustkantoren of holdings die speciaal zijn opgezet voor financiële transacties.'

Dus als Nederland ernst wil maken met de bestrijding van witwassen, moet je de trustkantoren verbieden en de gunstige belastingregimes voor buitenlandse holdings schrappen.

'Nee, ik denk dat je ze beter moet controleren. Er waren meer dan driehonderd trustkantoren en na de aanscherping van de wet zijn er nog maar 119 over. Tweederde is verdwenen. Er is dus wel iets gebeurd. Ze vormen voor Nederland ook een aantrekkelijke bron van inkomsten. Je moet toezien dat deze instellingen niet crimineel werken, maar je moet niet de hele sector wegjagen. Verder loopt het geld door de bancaire sector. Banken hoeven dat niet te weten. Als geld van een bankrekening in Zwitserland naar Nederland wordt overgemaakt, kan een bank niet zeggen 'dit is witwasgeld'.'

Als je het niet kunt weten en ook niet kunt vaststellen, is het dan geen fantasma?

'We weten ongeveer wat criminaliteit wereldwijd opbrengt. Dat geld verdwijnt niet. We nemen aan dat economisch aantrekkelijke landen aantrekkelijker zijn voor witwassen dan corrupte landen. Het enige land dat het heeft uitgezocht, is Australië.'

In uw overzicht staat Nederland als witwasland op een gedeelde zevende plaats. Samen met Frankrijk, Duitsland en de Engelse Kanaaleilanden. Vaticaanstad staat boven Nederland.

'Dat heeft mij niet verbaasd. Het Vaticaan is bij financiële schandalen verwikkeld geweest en er loopt veel geld via het Vaticaan. Het is een aantrekkelijk land.'

Als zelfs het Vaticaan een witwasparadijs is, wordt het dan geen onbegonnen werk om criminele geldstromen te bestrijden?

'Het belangrijkste is om het aan de bron op te sporen. Als het eenmaal in het internationale financiële systeem zit, is het haast niet meer te traceren. Daarom verplaatst men geld ook zo vaak om alle sporen te wissen. Dan is het geen witwassen meer, maar deel van het financiële systeem.'

Er blijven altijd belastingparadijzen bestaan.

'Volgens internationale organisaties zijn er nog maar vijf 'erkende' belastingparadijzen in de wereld: Andorra, Liechtenstein, Liberia, Monaco en de Marshall Eilanden. Deze landen hebben gezegd: wij willen niet samenwerken. Zelfs Vanautu en Nauru staan niet meer op de lijst.'

Hoe komt het dat de onroerendgoedsector bij witwassen zo'n belangrijke rol speelt?

'Omdat deze sector niet transparant is en een groot volume heeft. Wij hebben geprobeerd een makelaar te vinden om te vertellen wat er in de vastgoedsector omgaat. Maar niemand waagde het ons een interview te geven.'

Makelaars willen er niet over praten?

'Nee. Ik denk dat makelaars bang zijn geworden, omdat de laatste tijd een aantal doden is gevallen. Ik heb niet iedereen gevraagd, maar het werd me duidelijk dat het voor ons onmogelijk was iemand uit die sector bij ons onderzoek te betrekken. Het lag te gevoelig.'

Conclusie: Nederland heeft een onroerendgoedsector die ontoegankelijk is voor universitair onderzoek.

'We weten betrekkelijk weinig over wat in de vastgoedsector gebeurt. We weten niet wat er gebeurt met prijzen en betalingen. We weten niet in alle gevallen wie de kopers en verkopers zijn, of wie de eigenaren zijn. Maar het vermoeden is gegrond dat er iets in die sector aan de hand is. Je ziet dat huizen- en kantorenprijzen sterk variëren. Als een prijs plotseling acht keer over de kop gaat, is dat vreemd. Contante betalingen zijn een makkelijke manier van witwassen. Je kunt een huis aan jezelf verkopen en daarna doorverkopen. Dan heb je inkomsten die legaal zijn.'

De kans bestaat dat je het voor een lagere prijs moet verkopen.

'Geld verliezen is voor witwassers niet altijd belangrijk. Beschouw het verlies als een soort 'witwasbelasting'. Witwassers willen legale inkomsten uit een legale transactie. Stel, je koopt een huis met een miljoen euro zwart geld en je verkoopt het voor een half miljoen. Dan heb je dat miljoen toch voor de helft witgewassen.'

Was het een schok voor u dat Nederland een tamelijk prominente rol speelt?

'Nee. Nederland had internationaal een reputatie als belastingparadijs vanwege de lage belastingen voor buitenlandse financiële vestigingen. Merkwaardig genoeg hoorde je dat in Nederland zelf nooit. ,,Sinds 2000 probeert men van die reputatie af te komen door de wetgeving aan te passen. Dat is belangrijk. Het is niet wenselijk dat een land aantrekkelijk is voor criminelen om hun geld onder te brengen. Dat is een prikkel voor méér criminaliteit. Ik vind onze bevinding voor Nederland eigenlijk heel gematigd. Ik denk niet dat wij met ons onderzoek te hoog zitten, eerder aan de bescheiden kant.'

Brigitte Unger is hoogleraar Economie van de publieke sector aan de Utrecht School of Economics. Zij is verantwoordelijk voor het onderzoek 'The amounts and the effects of money laundering'.