De balorige kiezer wil vooral afrekenen met politiek

De kiezers kozen afgelopen dinsdag massaal voor links. Is daarmee de rechtse revolte van 2002 definitief voorbij, of is er iets anders aan de hand?

Het volk wil dit, het volk wil dat. Socioloog Anton Zijderveld maakt zich zorgen over het populisme, dat met Pim Fortuyn in 2002 opkwam. 'Je mag het niet zeggen in deze tijd, maar ik vind dat kiezers heel dom reageren. Het is eng, het doet me denken aan de jaren dertig.' Zijderveld, oud-CDA-ideoloog, vindt dat de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen - waarbij de PvdA en SP als grote winnaars uit de bus kwamen - in zijn algemeenheid niet duidt op een wending naar links. 'Er is onvrede over dit kabinet door de maatregelen van de afgelopen jaren. Die stem van onvrede kan zo weer omslaan.'

Afgelopen dinsdagavond was het feest bij de PvdA en de SP, en in mindere mate bij de ChristenUnie. Hun campagnes waren succesvol geweest. Bij de verkiezingen kregen ze er samen meer dan 900 raadszetels bij. Bij de coalitiepartijen CDA, VVD en D66 was de stemming somber, zij raakten ruim 500 zetels kwijt. De verschillen met 2002 zijn groot. In dat jaar waren er ook Tweede-Kamerverkiezingen. Partijen rechts van de VVD, de Leefbaren en de LPF, kregen de stemmen van ontevreden kiezers. Ze wonnen fors. Nu zit de slinger aan de andere kant. Links wint.

De partijen zelf hadden hun analyses meteen klaar. Volgens de linkse oppositie was de overwinning het gevolg van onvrede bij de kiezers over het beleid van de afgelopen jaren. De coalitiepartijen CDA en VVD lieten weten dat de hervormingen van het kabinet burgers misschien onzeker en boos hadden gemaakt, maar dat de verkiezingscampagnes vooral over lokale onderwerpen waren gegaan.

Opmerkelijk in de uitslagen van 2002 en 2006 is het verschil tussen Amsterdam en Rotterdam. Waar Rotterdam van rechts naar links ging, werd het van oudsher linkse Amsterdam nog linkser. Marcel Boogers, politicoloog aan de Tilburgse School voor Politiek en Bestuur vindt dat ondanks de linkse winst 'het electoraat in Amsterdam in beton gehouwen zit'. 'Het is voor mij een groot raadsel. Misschien heeft het ermee te maken dat Amsterdam een grotere gegoede middenklasse heeft kunnen vasthouden. Uit de meeste andere steden, zoals Rotterdam, is die groep weggetrokken.'

Volgens Anton Zijderveld, socioloog aan de Erasmus Universiteit, is de winst van de PvdA in Rotterdam helemaal te danken aan Marco Pastors. 'Een groot deel van de allochtone Rotterdammers was zo getergd door wat hij zei, dat ze strategisch hebben gestemd. Dat is een teken van integratie. Ik vind het positief - want niet gaan stemmen is vreselijk.' Boogers uit Tilburg denkt dat VVD en CDA in Rotterdam eronder geleden hebben dat in Rotterdam een gepolariseerde campagne werd gevoerd. Het was PvdA-lijsttrekker Peter van Heemst tegen Leefbaar Rotterdam-leider Marco Pastors. 'In die zin is Rotterdam een geval apart.'

De Leidse bestuurskundige Jouke de Vries, die in 2002 nog tegenkandidaat was voor het leiderschap van de PvdA, ziet dat gepolariseerde beeld landelijk terug. 'Het lijkt erop dat politieke partijen steeds meer ondersteunende organisaties worden voor mensen met charisma. Je ziet al de analyse dat wat Bos nu doet groter is dan wat Pim in 2002 gedaan heeft.'

Heeft links dan wel echt gewonnen? Of laten kiezers zich leiden door de personendemocratie waarvan Bos de vertegenwoordiger is? De Vries: 'Dat speelt zeker mee, maar het is geen verklaring voor de winst van de SP van Jan Marijnissen. Er moet ook een meer algehele onvrede zijn met het kabinetsbeleid, wil je die winst kunnen verklaren.'

De PvdA is volgens politicoloog Marcel Boogers slapend rijk geworden. 'De uitslag van deze verkiezingen heeft echt niets te maken met het lokale beleid. Kiezers laten zich leiden door een optelsom van dingen, maar vooral door de landelijke politiek.'

Volgens Boogers experimenteren kiezers bij gemeenteraadsverkiezingen altijd al meer dan bij landelijke verkiezingen. 'Maar nu zie je dat stemmen steeds meer straffen is geworden. Afrekenen met beleid. Het maakt niet uit wat voor beleid, Haags of lokaal. Dus eigenlijk is het: afrekenen met de politiek.'

De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen betekent geen einde van de rechtse revolte, volgens Boogers. Het is 'pendule-politiek'. 'Nieuwe groepen kiezers bepalen de uitslag. In 2002 zag je dat vooral blanke Nederlanders die zich miskend voelden, werden gemobiliseerd door Pim Fortuyn. Nu zie je dat groepen migranten die wat eerder geneigd zijn om thuis te blijven, door de hardere toon op een andere partij gaan stemmen.' Zijderveld is het daarmee eens. 'Er is geen sprake van een zwevende kiezer, maar van een balorige kiezer.'

Wat betekent die pendule-politiek voor de Kamerverkiezingen van 2007? Is de kiezer dan misschien alweer uitgekeken op bijvoorbeeld Wouter Bos? Wat kun je daar als politicus tegen doen? Zijderveld: 'Je moet gewoon je eigen koers varen. Dat vind ik het knappe van Balkenende. Die zegt: ik laat me niet van de wijs brengen.'

Maar volgens Jouke de Vries is dat het grote probleem van Balkenende: 'Hij is een ideologische premier en daarmee is hij niet de premier van alle Nederlanders. Dat bevordert de polarisatie en ik denk dat de kiezer langzamerhand genoeg heeft van polarisatie. Dat is een tijdje leuk, maar het is typisch Nederlands om continuïteit belangrijker te vinden. Daar speelt Bos in zijn campagne handig op in. Hij valt geen personen aan, hij heeft het over bindend leiderschap. Dat is een vage term, maar hij raakt daarmee aan een gevoel bij mensen.'

Volgens De Vries is tijd de grootste vijand van Bos. 'Hij moet blijven bewijzen dat hij het goede alternatief is voor het kabinet. Maar het electoraat is enorm volatiel. Voor hetzelfde geld is de lol er alweer af.' Boogers: 'Het zal voor Bos heel lastig worden om ontevreden kiezers vast te houden. De leefbare partijen hebben nu fors moeten inleveren. Ze kunnen het eigenlijk nooit goed doen. Als je goed beleid voert, hoor je volgens de ontevreden kiezers bij het establishment. Of die kiezers raken hun bron van onvrede kwijt omdat er een oplossing komt. Dan zeggen ze: dan kan ik dus wel thuis blijven. Of ze zijn nog steeds ontevreden en blijven om die reden thuis.'

Van Zijderveld: 'Je zou kunnen zeggen: als dit allemaal nog een jaar zo doorgaat, zou het faliekant mis kunnen lopen bij de PvdA. Aan de andere kant: als Pastors landelijk politicus wordt en doorgaat met zijn getetter, wat me nu niet waarschijnlijk lijkt, dan zou hij landelijk hetzelfde effect kunnen hebben op allochtone kiezers. Dat zou heel goed zijn voor de PvdA, en ook voor het CDA, dat vroeger veel Turkse kiezers trok.'