'Bij Coetzee lijdt het verhaal zelf schipbreuk'

Johan Simons' gezelschap NTGent maakte toneel van de roman 'Foe' van J.M. Coetzee over Robinson Croesöe. 'Coetzee bekent een moreel onvermogen', zegt de bewerker, filosoof Pieter De Buysser.

Pieter De Buysser Foto NTGent NTGent

Het Droste-cacaoblik is er niets bij. In een coproductie met de Münchner Kammerspiele brengt NTGent, het gezelschap van Johan Simons, een bewerking van de roman Foe van de Zuid-Afrikaanse schrijver J.M. Coetzee op het toneel. Dat boek uit 1986 is een 'Robinsonnade', een variatie op Robinson Crusoë van Daniel Defoe uit 1719. En Daniel Defoe verfraaide weer het relaas van een tijdgenoot, de Schotse schipbreukeling William Selkirk.

Van wie is dit verhaal nou eigenlijk? Precies daarover, zegt Pieter De Buysser, de Vlaamse filosoof en theatermaker die het boek bewerkte, gaat het in de roman van Coetzee en in de voorstelling van Johan Simons. De geschiedenis van Crusoe, die het onbewoond eiland 'ontgint' en de schrandere slaaf Vrijdag 'beschaving' bijbrengt, wordt tegenwoordig gezien als een product van het koloniale tijdperk. In Foe draait het om de noodzaak en de onmogelijkheid om die geschiedenis te herschrijven.

Coetzee introduceert ene Susan Barton, een vrouw die bij 'Cruso' en Vrijdag op het eiland aanspoelt. Zij probeert de schrijver Foe (wiens naam behalve aan Defoe ook aan het Engels voor vijand doet denken) ertoe te bewegen haar kant van de geschiedenis te vertellen. Vrijdags versie blijft onverteld. Zijn tong is uitgesneden.

'Susan en Vrijdag slagen er niet in hun verhaal te vertellen', zegt De Buysser na afloop van een studiemiddag die de Gentse schouwburg aan de voorstelling wijdt. 'Hun verhaal strandt als het ware. Het gaat Coetzee niet om de reflex van het culturele engagement: met kunst een stem geven aan de verdrukte Ander. Hij ondermijnt die platitude juist. Coetzee laat zien dat het onmogelijk is je werkelijk te verplaatsen in de ander. Diens verhaal te vertellen zonder hem te domineren, kan niet. Coetzee bekent een moreel onvermogen, maar hij toont ook aan dat deze bekentenis noodzakelijk is om verder te komen. Pas als je niet meer verwacht dat de ander zal worden zoals jij, is gelijkwaardigheid mogelijk.'

Een theatertekst maken van een roman in Coetzees beroemde ijzige stijl viel De Buysser mee. 'Ik heb me de tekst eigen gemaakt door die grotendeels over te schrijven. Veel was daarna een kwestie van Copy en Paste.' Hier en daar bracht De Buysser kleine veranderingen aan: 'Coetzees tekst gaat over de positie van de auteur, over wie er meester is over het verhaal. Dat heb ik vertaald naar de toneelsituatie.' Dat van het boek voornamelijk de dialoog rest en veel van Susan Bartons observaties verdwenen zijn, acht hij geen bezwaar: 'Een goed acteur kan met een gebaar een onbewoond eiland oproepen.'

Na Simons' succesvolle voorstellingen naar het werk van Arnon Grunberg en Michel Houellebecq wordt met spanning uitgekeken naar zijn Coetzee-enscenering. Maar Robinson Crusoe, de vrouw en de neger, zoals de voorstelling heet, werd na de première in München vorige week door de Duitse pers lauw ontvangen. 'Nee', zegt De Buysser, 'dit is geen geslaagde voorstelling, eerder een secuur georkestreerde mislukking. De avond is radicaal afstandelijk, een groot stuk ijzer dat in uw mond ligt en waar u geen weg mee weet. Maar dat kon niet anders, want ook de roman is per definitie een mislukking, een geschiedenis over de onmogelijkheid van een gedeelde geschiedenis. Foe is niet het verhaal van een schipbreuk, het is het verhaal als schipbreuk.'

Waarom kiest een gezelschap juist voor dit boek? Heeft Nobelprijswinnaar Coetzee geen bekendere en wellicht geslaagdere boeken op zijn naam staan?

De Buysser zegt dat niemand bij NTGent meer precies weet waarom het Foe geworden is. 'We wilden iets doen met Waiting for the Barbarians, maar daar waren de rechten van verkocht. Er lag een stapel boeken, en Foe is boven komen drijven. Ik zie niet in waarom ik dat zou verhullen. Zulke dingen horen bij het productieproces.'

Maar waarom per se Coetzee? Waarom zijn bekende schrijvers bij toneelmakers zo populair? Is dat, zoals een literatuurwetenschapper tijdens de Gentse studiemiddag sneerde, zodat 'het toneelgezelschap kan zwelgen in het belang van zijn keuze?'

'Dat opportunisme speelt hoogstens bij zakelijk leiders een rol. Van Johan Simons weet ik dat hij oprecht zoekt naar schrijvers die iets over onze tijd te zeggen hebben, en niet op een directe, platte manier. Hetzelfde geldt voor mij. Theater moet niet gaan over mening zus, of mening zo, het moet verder gaan, een onderliggende paradox boven tafel halen. Het moet geen politieke opvatting verbeelden, maar politiek zijn.'

Robinson Crusoe, de Vrouw en de Neger. Regie Johan Simons. Gent, 11 en 12 maart, Stadsschouwburg Amsterdam, 21 en 22 maart, Rotterdamse Schouwburg, 7 en 8 april. Inl. www NTGent.be