Want je tijd is was in je handen

Prachtig vormgegeven. Een heerlijk boek om te hebben. Cadeau geven gaat ook heel goed. Maar wat is het nou eigenlijk helemaal precies?

Om de zoveel tijd hoor je iets over de hardnekkige lobby om de Amerikaanse dichter Robert Allan Zimmerman voor te dragen voor de Nobelprijs voor de literatuur. Hij is de dichter van onsterfelijke regels als “He's eatin' bagels / He's eatin' pizza', “Get your rocks off! (Get “em off!)', “Oh babe, I'm in the mood for you', “Hey! Hey! Hey!' en “I ain't a-gonna grieve no more, no more (4x)'. Het zou mij verbazen als deze dichter zo'n grote en vurige aanhang had gehad als hij niet in staat was geweest zijn eigen teksten op een charmante en pakkende manier voor te dragen, zichzelf begeleidend met gitaar en mondharmonica, en als hij niet onder zijn artiestennaam Bob Dylan was uitgegroeid tot een icoon van een lang vervlogen en terecht zeer gemist wereldwijd optimisme. Dit jaar bereikt hij de pensioensgerechtigde leeftijd.

Om de zoveel tijd hoor je iets van het vertalerscollectief Bindervoet & Henkes, een merknaam die staat voor compromisloos literair masochisme. Noem iets werkelijk onvertaalbaars en Bindervoet & Henkes loopt het water in de mond. Ze hebben furore gemaakt met hun virtuoze hertaling van Finnegans Wake van James Joyce. Wellicht nog hachelijker was hun onderneming om de songteksten van The Beatles om te zetten naar zingbare, Nederlandse liedteksten. “Hey Jude' werd “Hé Joop.'

Om het jaar hoor je iets van Henk Kraima, de directeur van de stichting Collectieve Propaganda voor het Nederlandse Boek, gastheer van het boekenbal en organisator van de boekenweek, die elk jaar een bepaald thema heeft. Voor de boekenweek die thans op losbarsten staat is het thema muziek, onder het motto “Boem! Paukenslag.'

Eén plus één is drie. En zo verschijnt thans aan de vooravond van de boekenweek een kloeke tweetalige editie van de songteksten van Bob Dylan uit de periode 1962-1973 (een tweede deel voor de periode 1974-2001 is in voorbereiding) in een ambitieuze hertaling van Erik Bindervoet en Robbert-Jan Henkes. Net als bij hun Beatlesvertaling, is het ook hier niet zozeer hun ambitie geweest om een getrouwe Nederlandse weergave te verstrekken van het Engelstalige origineel, als wel om op basis van het origineel een Nederlandse songtekst te schrijven die te zingen valt op de oorspronkelijke melodie. Uiteraard hebben ze groot gelijk. Dit is de enige manier waarop het leuk wordt, in die zin dat het verrassend is, lekker gek en bij vlagen virtuoos. Als het dan toch onvertaalbaar is, dan kun je er beter maar iets nieuws van maken.

Het eerste wat je doet, is natuurlijk al die beroemde liedjes opzoeken om te kijken wat de vertalers daarvan hebben gemaakt. “Come gather “round people, wherever you roam / And admit that the waters around you have grown / And accept that soon you'll be drenched to the bone / If your time to you is worth savin' / Then you'll better start swimmin' or you'll sink like a stone / For the times they are a-changin'.' Hoe wordt dat in het Nederlands? Zo: “Kom, mensenkinderen, waarheen je ook ging / En geef toe dat het water je kleren doordringt / En accepteer dat je straks als bakstenen zinkt / Want je tijd is was in je handen / Dus begin maar te zwemmen voor je zeewater drinkt / Want de tijden zijn veranderd.'

Wat valt daarover te zeggen? Veel. Ten eerste is het de vertalers gelukt een versie te geven die met een klein beetje fantasie op de noten van het oorspronkelijke liedje past. Dat “mensenkinderen' zit niet helemaal lekker, ook al omdat het niet bepaald een lekker rock-“n'-roll-woord is. De slotregel is natuurlijk een ramp om te vertalen. Het is dan ook niet helemaal gelukt. In plaats van het krachtige “times' moet de arme Nederlandse rocker de lijzige lettergreep “tij-' aanhouden en wanneer Dylan met “they' komt, mag hij met een onnatuurlijk accent op de onbeklemde lettergreep “-den' het woord afmaken.

Daar staat tegenover dat “Want de tijd is was in je handen', mede door de dubbelzinnigheid van “was', een superieure verbetering is ten opzichte van het vage origineel, “If your time to you is worth savin',' waarvan ik eerlijk gezegd niet precies zou weten wat het betekent. Wat ook opvalt, is dat Bindervoet & Henkes de revolte die Dylan aankondigt, in het verleden plaatsen. Op zo'n manier wordt hun versie in contrast met het origineel een commentaar op de politieke ontwikkelingen van de laatste tijd.

Ten slotte valt het onvermijdelijk ook op dat het Dylan's teksten geen goed doet om zo fraai vormgegeven als echte poëzie op blank kwaliteitspapier te staan. Wanneer je ze leest als poëzie, vallen ze als poëzie tegen. “Drenched to the bone' en “sink like a stone' zijn zwakke clichés, “grown' is een raar woord in de context, het slagrijm maakt een primitieve indruk en het geheel is op zijn best een beetje amateuristisch als je de nasale stem, gitaar en tamboerijn erbij wegdenkt.

Dus? Wat is het nou eigenlijk helemaal, dit prachtig vormgegeven boek? Een grappig curiosum, waar in de vertalingen veel te genieten en te betwijfelen valt en dat je een keur aan argumenten in handen geeft tegen de lobby die Dylan de hoogste literaire onderscheiding wil geven. Een heerlijk boek om te hebben. Cadeau geven gaat ook heel goed.