Sancties gevolg van politiek bankroet

Sancties tegen Iran zijn niet meer dan een tussenstation op weg naar een militaire aanval, meent Mustafa El-Labbad. Charles A. Kupchan en Ray Takeyh pleiten voor een andere benadering dan indertijd tegen Oost-Europa.

De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties zal binnenkort over maatregelen tegen Iran moeten besluiten. Deze week kreeg de raad het dossier-Iran doorgeschoven van het IAEA, het Internationale Bureau voor Atoomenergie. Maar er bestaan veel misverstanden over de implicaties van de verschillende vormen van sancties en hun effectiviteit. Welke wegen liggen open?

Handelssancties zijn politiek onhaalbaar

Grofweg zijn er drie soorten sancties: commerciële, financiële en zogeheten 'intelligente' sancties.

Een blik op de buitenlandse handel van Iran laat zien dat oliesancties en een zeeblokkade, die de uitvoer van olie en investeringen in de energiesector belemmeren, een zware klap zouden zijn voor het Iraanse regime.

Tachtig tot negentig procent van de Iraanse export bestaat uit olie, en die export is goed voor veertig tot vijftig procent van het nationale inkomen van Iran. Het land wil zijn oliewinning intensiveren en uitbreiden, en daarvoor zijn grootschalige investeringen nodig. Daarom zouden oliesancties gekoppeld aan een stop op investeringen in olie en gas verregaande effecten hebben op de Iraanse economie.

Maar de ervaring heeft geleerd dat totalitaire regimes niet noodzakelijkerwijze ten val komen doordat de economie achteruitgaat. Hoewel het politieke systeem in Iran gebaseerd is op bestuur door de geestelijken, blijft er een marge voor oppositie en kritiek door individuele personen en maatschappelijke organisaties. In het licht van de nationalistische gevoelens in Iran en de wijdverbreide steun voor het nucleaire project, zal dit soort sancties naar verwachting de eensgezindheid versterken en ertoe leiden dat iedereen zich achter de vlag schaart.

Neem Joegoslavië in de jaren negentig. De regering-Milosevic gebruikte de economische sancties tegen het land om veel economische beperkingen te rechtvaardigen en gebruikte die sancties zelfs om nationalistische gevoelens aan te wakkeren. Wie er profiteerde van de sancties was de Joegoslavische maffia, die de benauwdelevensomstandigheden gebruikte voor torenhoge winsten, terwijl grote delen van de Servische middenklasse besloten te emigeren. Pas na jaren werden de kosten voor de politieke leiding in Belgrado te hoog, pas toen begon zij druk uit te oefenen op de Servische Bosniërs om het vredesakkoord van Dayton te aanvaarden.

Hoewel het Joegoslavië van toen, economisch en militair uitgeput en geografisch verdeeld, niet kan worden vergeleken met het Iran van nu, is het moeilijk goed te voorspellen in hoeverre het politieke regime in Teheran door dit soort sancties legitimiteit zou verliezen of gedwongen zou worden zijn beleid te veranderen.

Wat zeker is, is dat de olieprijs enorm zou stijgen en dat dit een negatieve invloed zou hebben op de wereldeconomie. Als vierde olie-exporteur ter wereld heeft Iran een bijzondere positie op de wereldenergiemarkt. Dit maakt oliesancties politiek onhaalbaar.

Financiële sancties doen nauwelijks pijn

Voor financiële sancties lijkt een breder internationaal draagvlak te bestaan. Niet alleen worden de tegoeden van regeringen, bedrijven en personen hierdoor bevroren, maar zij bemoeilijken ook staatsinvesteringen, zetten de buitenlandse-valutareserves onder druk en bemoeilijken de afwikkeling van buitenlandse schulden. Bovendien kunnen de exportkredieten voor handel met Iran worden stopgezet.

Toch zouden financiële sancties niet erg ingrijpend zijn voor Iran. Door de stijgende olieprijzen heeft Teheran een grote monetaire reserve opgebouwd om de diplomatieke krachtmeting over zijn nucleaire programma aan te kunnen gaan - en dit is al begonnen voor de verkiezingen, in de zomer van 2005, van Ahmadinejad tot president. Verder is Iran geen vaste klant bij de internationale financiële instellingen. De zeven grootste industrielanden hebben de Wereldbank verboden leningen te verstrekken aan Iran, maar dit ging slechts om kleine, vooral symbolische bedragen.

Voor wat betreft de exportkredieten: Iran is een belangrijke markt geworden voor kwaliteitsgoederen. Stopzetting van exportkredieten voor Iran zou de Europese exporteurs naar dit land eerder treffen dan Iran zelf. Daarom zouden financiële sancties waarschijnlijk geen onmiddellijke effecten hebben of de Iraanse besluitvoerders snel beïnvloeden.

Op termijn wel effect van intelligente sancties

Gekoppeld aan ' intelligente' sancties zouden financiële sancties wel effect kunnen sorteren op de middellange termijn. Dit soort sancties treft de elite, niet de massa, met als voordeel dat het regime ze niet kan gebruiken om de massa aan zich te binden. Te denken valt aan een exportverbod voor technologisch geavanceerde artikelen, te vergelijken met de maatregelen die de westerse landen tijdens de Koude Oorlog tegen het Oost-Europese blok namen. Te denken valt ook aan een verbod op landingsrechten voor Iraanse vliegtuigen en beperkingen van de zeeroutes. Of aan uitsluiting van sportteams (vooral worstelen en voetbal, de twee populairste sporten in Iran) van internationale wedstrijden, of het plaatsen van leden van de Iraanse elite op een zwarte lijst, waardoor zij een aantal landen niet meer binnen zouden mogen. Dit zou duidelijk maken dat het nucleaire programma van Iran leidt tot een internationaal isolement.

Van belang hierbij is dat jaarlijks miljoenen dollars het land verlaten. Dit laat zien hoe belangrijk vrije toegang tot de internationale financiële centra is voor de commerciële middenklasse, ook wel de bazaar genoemd en een fundamentele pijler van de regerende alliantie. Binnen deze bazaar bestaat weliswaar een historische weerstand tegen buitenlandse financiële invloeden in Iran, maar die anti-westerse houding is in essentie beperkt tot verzet tegen concurrentie op de Iraanse markten.

Dit soort sancties zou de belangen van de Iraanse bazaar treffen en daarmee de alliantie met de geestelijken verstoren, al zou er veel tijd voor nodig zijn voordat de tweedracht zo hoog zou oplopen dat een echt conflict ontstaat.

VS zien sancties als stap op weg naar aanval

Gezien de tijd die nodig is voor zo'n conflict om te rijpen, kan dit soort sancties naar verwachting geen goedkeuring verdienen in de ogen van de haviken in Washington. Die sancties hebben de beste kans om in deze fase internationaal aanvaard te worden als een manier om Teheran onder druk te zetten. Maar ze kunnen nooit een alternatief zijn voor een diplomatieke strategie om de winst en verliesrekening van Teheran zo te beïnvloeden dat Iran zijn beleid herziet. En die hebben de Amerikanen niet.

Het is waarschijnlijker dat Washington geleidelijke sancties wil doorvoeren tegen Iran, te beginnen met intelligente sancties en gevolgd door financiële en dan commerciële sancties. Een doel daarbij is Iran te isoleren en meer resoluties van de Veiligheidsraad tegen het land aangenomen te krijgen. Het tweede doel is de wereldopinie voor te bereiden op een militaire escalatie, met als argument dat sancties er niet in zijn geslaagd Teheran te doen afzien van zijn nucleaire ambities.

De sancties waartoe besloten zal worden, zijn niet meer dan een tussenstation, op weg naar een militaire aanval. Ze worden gebruikt bij ontstentenis van een alternatieve Amerikaanse strategie om Iran en zijn bondgenoten in de regio aan te pakken. Dat maakt ze niet tot de uitkomst van een politiek-economische calculatie, maar van een politiek bankroet.

    • Mustafa El-Labbad